thesilkroadtoday
Доктор Ашраф Абул-Язид — Үг, гэрэл зураг
Аялал өөрөө надад нэгэн нууцхан шивнээ хэлж байгаа мэт санагдсан нь би зүгээр л газар орны хоорондох зайг туулж яваа бус, харин түүхийн давхаргуудаар нэвтэрч явсан явдал байлаа. Каираас Монголын нийслэл Улаанбаатар хүртэл Дубай, Бээжингээр дамжин бараг хоёр өдөр үргэлжилсэн энэ аялал нь зүгээр нэг хотоос хот руу, эсвэл тивээс тив рүү шилжих зам биш байв. Энэ бол цаг хугацаагаар аялах аялал байсан юм; алс холын ба танил дотно зүйлс зэрэгцэн оршиж, бодит байдал домогтой золгож, орчин үеийн хотууд тал нутгийн хязгааргүй тэнгэрийн дор одоо ч амьсгалсаар буй нүүдэлчдийн дурсамжтай уулзсан нэгэн аялал байлаа.
Онгоц намайг Каираас улам хол авч явах тусам би нэгэн эрин үеийг ардаа орхин, өөр нэгэн эрин рүү орж буйгаа улам хүчтэй мэдэрч байв. Дубайд цөл нутаг шил, гангаар урласан хувцас өмссөн мэт харагдана. Бээжинд олон мянган жилийн иргэншил ирээдүйн галт тэрэгнүүд болон тэнгэр өөд тэмүүлсэн өндөр барилгуудын ойтой зэрэгцэн алхаж байлаа. Харин Улаанбаатарт ойртох үед түүх алхмаа удаашруулсан мэт санагдаж, морин туурайн цуурайг, шөнийн болон эзгүй тал нутгийн нам гүмийг, номын хуудсанд буухаас нь аль эрт өмнө салхинд хадгалагдан үлдсэн овог аймгуудын түүхийг сонсох боломж надад олгосон юм.
Тэнд, Монголд, өнгөрсөн үе мартагдсан мэт огт санагддаггүй. Тэр нь гэрт, үндэсний хувцсанд, хурдан давхих морины туурайн хэмнэлд, хоол хүнс бэлтгэх ёсонд, мөн хүн төрөлхтөн газар дэлхий, тэнгэр огторгуй, амьтан байгальтайгаа тогтоосон харилцаанд амьдарсаар байна. Гэвч яг тэр мөчид монгол хүн гэрээсээ гарч, эсвэл үндэсний хувцсаа орчин үеийн хувцсаар сольж, ажил хөдөлмөр, гар утас, автомашин, уулзалтын цагийн хуваарь бүхий өнөөгийн ертөнцөд эргэн орж чадна. Нэг л хүний дотор хоёр өөр эрин үе мөргөлдөхгүйгээр, харин эв зохицолтойгоор зэрэгцэн амьдарч буй мэт.
Энэ аялал бас өөр өөр цаг үеийн ширээний дундуур хийсэн аялал байлаа. Орчин үеийн хоол хүнс мянган жилийн дурсамж тээсэн зоогийн хажууд ирж, морь, үхэр сүрэг, мал аж ахуй, хоёр бөхт тэмээтэй холбогдсон амьдралын хэв маяг орчин үеийн хотуудын хурдацтай хэмнэл рүү тэмүүлж буй өөр нэгэн амьдралтай зэрэгцэн оршино. Эцэс төгсгөлгүй тал нутгаар амьтад зүгээр нэг байгалийн дүр төрхийн хэсэг байгаагүй; тэд хүн төрөлхтний түүх, дурсамж, оршихуйн замын хамтрагчид байлаа.
Тэнгэр хүртэл энэ аялалд оролцож байгаа мэт санагдсан. Нүдний өмнө гялалзсан нар алтан хаяаг нээж өгөхөд гэнэт аянга нижигнэж, бороо асгарч эхэлнэ. Байгаль гэнэтхэн эртний дуу хоолойгоо буцаан авчирсан мэт. Юу ч бүрэн тогтвортой байгаагүй. Түүхийн дүр төрх хэрхэн өөрчлөгддөг шиг цаг агаар ч мөн хувирч байсан ч, уудам хязгааргүй тэнгэр монголчуудын хамгийн анхны түүхээ бичсэн агуу их хуудас хэвээр үлдэж байлаа.
Сонирхолтой нь, Монголд автомашин жолоодох явдал хүртэл өөрийн гэсэн гүн ухааны сургамжийг агуулж байх шиг. Зарим машин баруун талдаа жолоотой, зарим нь зүүн талдаа жолоотой. Улс орон өөрөө ийнхүү хэлж байгаа мэт:
«Чиний жолооны хүрд аль талдаа байх нь тийм ч чухал биш. Харин чи хэр хүнлэг хүн бэ, мөн замын хөдөлгөөний дүрмийг хэр хүндэтгэдэг вэ гэдэг нь илүү чухал!»
Ийнхүү би Монголд зүгээр л шинэ газар орон нээж буй жуулчны хувиар ирээгүй. Харин ч ямар нэгэн байдлаар амьд хэвээр үлдсэн эрт цаг хугацаанд ирсэн мэт санагдсан юм. Би Улаанбаатарын зүг аялж байсан ч үнэн хэрэгтээ цаг хугацаагаар ухран аялж байлаа: анхны хүний зүг, аяллын зүг, гэрийн зүг, галын зүг, морины зүг, домгийн зүг; хүн төрөлхтөн зам гэдэг нь ердөө хоёр газрын хоорондох зай бус, харин өнгөрсөн, одоо, ирээдүйн хооронд үргэлжлэх эцэс төгсгөлгүй яриа хэлэлцээ болохыг анх ухаарсан тэрхүү алс холын мөчийн зүг.
Үзэгний аялал: Яруу найрагч Дашдоржийн Нацагдоржийн мэндэлсний 120 жилийн ой
Энд нар Египетээс таван цагийн өмнө манддаг. Улаанбаатарын тэнгэр цэлмэг, салхи нь зөөлөн бөгөөд намуухан. Нэгэн цагт нүүдэлчдийн байгуулсан энэ нийслэл өнөөдөр агуу их туульсын жүжиг өрнөдөг тайз мэт болжээ. 2026 оны наймдугаар сарын 16-наас 20-ны өдрүүдэд Монгол Улс орчин үеийн Монголын утга зохиолыг үндэслэгчдийн нэг, нэрт яруу найрагч Дашдоржийн Нацагдоржийн мэндэлсний 120 жилийн ойд зориулсан онцгой утга зохиол, соёлын аяллын өлгий нутаг болов.
Олон улсын энэхүү баяр ёслолыг сэтгэл хөдөлгөмөөр «Эх нутаг» хэмээн нэрлэжээ. Түүний бэлгэдэлт замнал Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатараас эхэлж, уудам тал нутгийг туулан, байгалийн үзэсгэлэнт газар нутаг, түүхэн дурсгалт газруудаар үргэлжилсэн бөгөөд энэ нь яруу найрагчийн дурсамж төдийгүй эх орны дурсамжийг ч мөн сэргээн дуудсан аялал байлаа.
Энэ аялал нь ёслолын арга хэмжээнүүдийн энгийн дараалал төдий байсангүй. Харин Монголын үндэсний мөн чанарын газарзүйгээр дамжин өнгөрөх нэгэн аялал мэт санагдаж, нийслэл хотыг уудам тал нутаг, түүхэн дурсгалт газар, гол мөрөн, ард түмний соёлын ой санамжид гүн шингэсэн орон зайтай холбож байлаа. Ийнхүү газар нутаг өөрөө утга зохиолын баярын салшгүй нэгэн хэсэг болсон юм.
Баяр ёслол Монголын соёл, оюун санааны зүрх болсон Улаанбаатар хотоос эхэлсэн. Нийслэлээс оролцогчид Нацагдоржийн дурсгалд болон Монголын утга зохиолд үргэлж шинэчлэгдэн утга учраа олсоор ирсэн эх нутаг хэмээх ойлголтын мөн чанарт зориулсан аялалдаа гарсан юм. Энэ хот нь дэлхийн олон орны зохиолч, яруу найрагч, сэхээтэн, хүндэт зочдыг нэгтгэсэн олон улсын уулзалтын эхлэл болсон бөгөөд тэд хил хязгаарыг даван гарч, өнөөдөр ч соёл, хүн төрөлхтний хамтын ой санамжид амьдарсаар буй Монголын утга зохиолын өвийг хамтдаа хүндэтгэн тэмдэглэхээр цугласан байлаа.
Би энэхүү арга хэмжээний оролцогчдод нэрт яруу найрагчийн «Миний нутаг» шүлгийн эхийг англи болон араб хэлээр танилцуулсан бөгөөд ийнхүү энэ шүлэг анх удаа ад-Дадын хэл хэмээн нэрлэгддэг араб хэлэнд дахин төрөх боломжтой болсон юм.
Баяр ёслолын нэгэн чухал хэсэг нь надад гурван өөр хүндэт медаль гардуулсан үйл явдал байлаа. Үүнд Монголын Нүүдэлчдийн соёл, өвийн дэлхийн холбооны медаль, Дэлхийн зохиолчдын байгууллагаас гардуулсан яруу найрагч Нацагдоржийн мэндэлсний 120 жилийн ойн медаль, мөн соёл, урлагийн хөгжилд оруулсан хувь нэмэр болон соёлын харилцааны гүүрийг бэхжүүлэх үйл хэрэгт зориулсан Монгол Улсын Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын яамны албан ёсны Хүндэт медаль багтсан юм.
Мөн Монголын Засгийн газраас миний соёл, урлагийн хөгжилд оруулсан хувь нэмрийг үнэлж, надад «Соёлын тэргүүний ажилтан» цол, медаль болон Талархлын гэрчилгээ гардуулсан билээ.
Монголын Нүүдэлчдийн соёл, өвийн дэлхийн холбооны Ерөнхийлөгч, яруу найрагч бөгөөд энэхүү урилгын арга хэмжээг зохион байгуулагч Гэрэлт-Од Пүрэвжаваас надад гардуулсан энэхүү хүндэтгэл нь соёлын үйл хэрэг, орчуулга, утга зохиол нь ард түмнүүдийн хооронд нөхөрлөлийн гүүр байгуулахад ямар чухал болохыг хүлээн зөвшөөрсөн хэрэг юм. Ялангуяа Египет, Монгол хоёр орны соёлын харилцааг ойртуулах үйл хэрэгт энэ нь онцгой утга учиртай санагдана. Миний хувьд энэхүү шагнал бол зөвхөн хүндэтгэл биш, харин шинэ хариуцлага юм: соёлын яриа хэлэлцээ, харилцан ойлголцлыг бэхжүүлж, иргэншлүүдийг улам ойртуулах үйлсээ үргэлжлүүлэх уриалга билээ.
Би энэхүү Монголын хүндэтгэлийг утга зохиол, соёлын урт удаан замналыг минь үнэлсэн үнэлэмж төдийгүй, тал нутгийн орноос Нилийн орны зүг илгээсэн нөхөрлөлийн захидал хэмээн нандигнан хадгалдаг.
Дүнжингарав: Түүхэн дурсамжийн ертөнцөд нэвтрэхүй
Дараагийн зогсоол нь Монголын түүхэн газар нутаг, үндэсний ой санамжтай нягт холбоотой Дүнжин Болдог байлаа. Энд уудам задгай байгалийн зүрхэнд утга зохиол түүхтэй уулзсан юм.
Ийнхүү зам өөрөө баяр ёслолын нэгэн хэсэг болж хувирлаа. Хот суурингийн орчноос холдон, уудам тал нутгийн зүг аялсан нь энэхүү замналд онцгой уур амьсгал төрүүлж, оролцогчдод «Эх нутаг» гэх ойлголтыг зөвхөн утга зохиолын санаа төдий бус, харин амьд газар шороо, мөнхөд үргэлжлэх дурсамж хэмээн мэдрэх боломжийг олгосон юм.
Баян-Дэлгэр сум: Тал нутгийн зүрхэн дэх эх нутаг
Аялал Баян-Дэлгэр сумын зүг үргэлжилж, тэнд оролцогчдын өмнө Монголын уудам тал нутгийн сүр жавхлант орон зай нээгдэв. Энгийн мэт атлаа хэмжээлшгүй агуу байгалийн дүр төрх нь Нацагдоржийн Монголын яруу найраг болон үндэсний соёлын ухамсарт оруулсан хувь нэмрийн тухай эргэцүүлэн бодоход төгс тохирсон орчин байлаа.
Уудам нээлттэй хаяа, хөдөөгийн гүн нам гүм, үеэс үед тасралтгүй үргэлжилсэн холбоо бүхэн энэ баярт онцгой утга учир өгч байв. Энд эх нутаг гэдэг ойлголт шүлгийн мөрөн дэх энгийн нэгэн үг байхаа больсон юм. Харин дурсамж, хүн төрөлхтөн, түүх гурав нэгэн цэгт огтлолцсон амьд газар нутаг болон хувирчээ.
Багануур: Өв уламжлал ба орчин үеийн уулзвар
Аялал цааш Багануур дүүрэгт хүрч, энэхүү соёлын замналын бас нэгэн чухал зогсоолд ирэв. Нийслэл хотоос Монголын зүүн бүс нутгийг чиглэн хөдөлсөн энэ аялал нь баяр ёслолын цаадах өргөн хүрээтэй үзэл санааг илтгэж байлаа. Түүний зорилго нь утга зохиолыг зөвхөн хурлын танхимын уламжлалт ханан дотор үлдээх бус, харин хүмүүс болон газар оронтой нь дахин холбох явдал байв.
Энэ аялал нь Нацагдоржийн утга зохиолын өвийн нэгэн чухал мөн чанарыг мөн илэрхийлж байлаа: утга зохиол нь хувь хүнийг нийгэмтэй, түүхтэй, цаашлаад өргөн уудам ертөнцтэй холбох чадвартай юм.
Хэнтий аймаг — Цэнхэрмандал сум: Түүхийн зүрхэн рүү ойртохуй
Багануураас аялал Хэнтий аймгийг чиглэн үргэлжилж, Цэнхэрмандал суманд хүрэв. Энэ нутаг Монголын түүх, соёлын гүн үндэстэй холбогдсон онцгой мэдрэмжийг өөртөө агуулдаг.
Бид хөдөөгийн гүн рүү улам бүр нэвтрэх тусам энэхүү баяр ёслол утга зохиолын нэгэн мөргөл мэт болж эхэлсэн юм. Яруу найраг хот суурингийн танхимуудын хилээс гарч, олон зууны турш Монголын үндэсний ухамсрыг төлөвшүүлэхэд хувь нэмрээ оруулсан байгалийн уудам орон зайд очлоо. Ийнхүү аялал бичигдсэн үг ба газар шороо, утга зохиол ба үндэстний хамтын дурсамжийг тэтгэж ирсэн байгалийн дүр төрхийн хооронд өрнөх яриа хэлэлцээ болон хувирсан юм.
Хэрлэний Хөдөө Арал: Монголын сэтгэл зүрх рүү хийсэн аялал
Аяллын эцсийн хүрэх газар нь Монголын хамгийн сэтгэл татам байгалийн үзэмжээр хүрээлэгдсэн Хэрлэний Хөдөө Арал байлаа. Гол мөрөн, эцэс төгсгөлгүй ногоон тал, алсад цэнхэртэх уулс нь эх нутаг хэмээх үзэл санаанд зориулсан энэхүү баяр ёслолын хүчтэй бөгөөд бэлгэдэлт төгсгөлийг бүтээж байв.
Энд «Эх нутаг» хэмээх ойлголт бэлгэдлийнхээ хамгийн гүн утгад хүрсэн юм. Эх орон гэдэг нь газарзүй төдийгүй дурсамж; харьяалал төдийгүй түүх; газар шороо төдийгүй хэл юм. Энэхүү аялал нь яруу найрагчийн өв бүтээл түүнийг урамшуулсан газар нутаг, ард түмэн, уламжлалтай холбогдож байх үедээ хэрхэн амьд хэвээр үлддгийг тод харууллаа.
Сэнгүрийн горхи… Байгаль Тэмүжиний мэндэлснийг тэмдэглэхүй
Монголоор хийсэн аяллын минь үеэр бидний алхам зөвхөн газарзүйн дурсамжийг бус, түүнээс ч илүү гүн түүхийг хадгалсан нэгэн газарт хүргэв. Энэ бол хожим дэлхийн түүхийн хамгийн алдартай хүмүүсийн нэг болох Чингис хаан хэмээх их түүхэн хүний нэрээр алдаршсан Тэмүжин хүүгийн түүхтэй холбогдсон газар байлаа.
Энд, уудам тал нутаг, сүрлэг уулс, урсах усны дунд түүх хаалттай ном мэт санагддаггүй. Харин газар шороонд нь хүрч мэдэрч, голын урсгалын хөдөлгөөнд нь эргэцүүлэн харж, яруу найргаар дамжуулан дахин нээн илрүүлж болох амьд мөр болон оршиж байна.
Бидний зорьсон газар бол Тэмүжиний мэндэлсэн түүхтэй холбогддог Сэнгүрийн горхи байлаа. Энд Монголын хамтын ой санамж усыг эхлэлийн гэрч болгон хүндэтгэдэг. Тал нутгийн соёлд гол мөрөн, горхи булаг гэдэг нь байгалийн энгийн нэгэн хэсэг төдий биш; тэд бол амьдралын судас, дурсамжийн урсгал, үе үеийн хүмүүсийн туулсан зам мөрийг тэмдэглэн үлдээсэн гэрч юм.
Яруу найрагч, хөгжимчин нэгэн шүлгээ чулуун хөшөөн дээр байрлуулсан бөгөөд түүний бүтээлийг халхалж байсан бүрхүүлийг ёслол төгөлдөр хуулан авчээ. Үүний дараа дуу хуур, хөгжим эгшиглэж эхэлсэн юм. Би салхинд намирах Монголын төрийн далбааг гартаа барьж зогссон бөгөөд яг л байгаль өөрөө бидэнтэй хамт баярлан тэмдэглэж байгаа мэт санагдав. Бороо түр зогссон ч бидний арга хэмжээ өндөрлөсний дараа дахин эргэн ирсэн билээ!
Би Сэнгүрийн горхийг магтан дуулсан шүлгийн өмнө зогсож байлаа. Тэнд гол мөрөн нь байгалийн толь төдийгүй түүхийн сан хөмрөг болон дүрслэгддэг. Шүлгийн мөрүүдэд салаалсан ус уулсын хооронд мянга мянган судал мэт урсан, харин Хэрлэн голын ус сарны гэрлийг тусган, тэрхүү газар нутагт онцгой яруу найргийн ариун нандин өнгө төрхийг бэлэглэдэг.
Тэр шүлэгт Сэнгүр нь ердөө нэгэн горхи байхаа больжээ. Тэр нь Хэрлэн гол хөгжмөө тоглодог нэгэн утас мэт болж, яруу найргийн хөг аялгууг урсгана. Мөн энэ бол өвөг дээдсийн нэгэн цагт орхин одсон ч дурсамж нь үлдсэн газрын ус; Монголын хөх тэнгэрт орших ариун булаг шандын намуухан урсгал юм.
Шүлэг бэлгэдлийнхээ оргилд хүрэхдээ горхийг түүхийн хуудсуудын гэрч болгон хувиргана. Урсан өнгөрөх ус нь тусгаар Монголын түүхэн тэмдэглэлд шингэсэн «алтан мөрүүдийг» зүйрлэн тээж явна. Тэр ус өнгөрсөн үеэс өнөө цаг руу урсан ирэх ард түмний ундарга болон хувирч, түүх өөрөө хэзээ ч тасралгүй урсах усны дүрд орсон мэт санагдана.
Энэ газрын хамгийн сайхан зүйл нь Тэмүжиний мэндэлсэн явдлыг энд зөвхөн цэргийн удирдагч төрсөн хэрэг хэмээн бус, байгаль хийгээд хүн хоёрын дунд бүрэлдэн тогтсон нэгэн домгийн эхлэл хэмээн дурсдагт оршино. Тэмүжин Чингис хаан болохоосоо өмнө уудам талын хүүхэд байлаа. Тэр задгай тэнгэрийн дор, гол мөрөн, уулс, морьд, овог аймгуудын дунд өссөн юм. Түүний зан чанар, хувь тавилан нь байгаль өөрөө хүний амьдралын өдөр тутмын хамтрагч нь болсон ертөнцөд төлөвшжээ.
Энэхүү байгалийн дүр төрхийн өмнө зогсохдоо би газар нутаг ба домог хоёрын гүн гүнзгий холбооны тухай эргэцүүлэн бодлоо. Дурсамжаар хэлбэржсэн газар нутаг хэзээ ч зүгээр нэг төвийг сахисан газарзүй хэвээр үлддэггүй. Тэд нээлттэй ном болон хувирч, чулуу бүр, горхи бүр, мод бүр, тал бүр ард түмний түүхийн нэгэн бүлгийг хадгалж байдаг.
Ийнхүү Сэнгүрийн горхи надад Монголын түүхийн номноос тасарсан усан хуудас мэт үзэгдэв. Энд Ази төдийгүй дэлхийн төрхийг өөрчлөх нэгэн хүүхдийн түүхийн анхны утас сүлэгдэн эхэлсэн бололтой. Харин ус нь олон зууны улиран өнгөрөхийг үл анзааран урссаар байна.
Гол мөрөн хүн төрөлхтөн шиг дурсдаггүй. Гэвч тасралтгүй үргэлжлэх хөдөлгөөндөө тэр цаг хугацааны өөрийнх нь зүйрлэлийг тээж явдаг: ус урагшилна, үе үеийнхэн ар араасаа солигдоно, харин домог үлдэнэ.
Энэ газар хийсэн миний айлчлал гурван өөр эрин үе уулзсан цэг дээр зогсож буй мэт санагдсан юм. Нэгдүгээрт, Тэмүжин хэмээх хүүхдийн эрин; хоёрдугаарт, хүмүүс хүндэтгэн мэхийн ёслодог дурсгалынх нь өмнө домог болон мөнхөрсөн Чингис хааны эрин; гуравдугаарт, орчин үеийн Монголын эрин бөгөөд энэ Монгол орон яруу найраг, дурсамж, газар нутгийнхаа баяр ёслолоор дамжуулан өнгөрсөнтэйгөө дахин холбогдож байна.
Сэнгүрийн горхины дэргэд зогсохдоо би Монгол орноор аялах гэдэг нь зөвхөн газарзүйн орон зайг туулж буй аялал биш гэдгийг дахин ухаарсан юм. Энэ бол түүхийн гүн давхаргууд руу хийж буй аялал билээ. Түүний ус өнөө ч урссаар, түүний шүлгүүд өнөө ч бичигдсээр, харин тал нутаг нь аялагчийн зүрх, яруу найрагчийн нүдтэйгээр ирсэн хэн бүхэнд нууцаа хадгалсаар байна.
Зогсоол бүрт: Ном, захидал, Монгол бичгийн яруу найраг
Бидний зогссон газар бүрт ном солилцох сайхан боломж гарч байлаа. Миний яруу найрагч анд, англи хэлний орчуулагч Ганболд өөрийн хэвлүүлсэн нэгэн бүтээлээ надад бэлэглэсэн юм. Тэр номондоо Габриэль Гарсиа Маркесийн өгүүллэгүүдийг орчуулсан байлаа.
Араб хэлний бичигт дассан нүдэнд Монгол бичиг нь үл үзэгдэх утсан дээр тогтсон борооны амьд мөр мэт санагдана. Тэнгэрээс унасан өчүүхэн дуслууд агаарт түрхэн зуур тогтож байгаад хуудасны мандалд зөөлөн бууж байгаа мэт. Түүний босоо суналтад хүрхрэн урсах усны өнгө аястай зүйл бий; тахирлан нугарах тэмдэгтүүдэд дусалд хүрсэн мөчрийн уян зөөлөн байдал мэдрэгдэнэ; харин тэмдэг бүрийн жигд хэмнэлд уулын өндрөөс доошлох горхины намуухан аялгуу сонсогдох шиг.
Зохиолч үг зурдаггүй, харин бороонд өөрийн хэлээр бичих боломж олгодог мэт.
Үсэг бүр дараагийн үсгээ нам гүмхэн дагаж, ус ба агаарын утсаар холбогдсон мэт үргэлжилнэ. Хуудас нь алс холын үүлнээс саяхан унасан тунгалаг дуслуудын хөшиг шиг харагдана. Магадгүй түүний гоо үзэсгэлэн нь зөвхөн хэлийг илэрхийлдэгт бус, нүдэнд ч бас чимээгүй хөгжим сонсогдуулж, бичгийг бүхэл бүтэн байгалийн дүр төрх болгон хувиргадагт оршдог биз ээ.
Зарим ном нь монгол-англи, эсвэл монгол-орос хэлээр хос хэлээр хэвлэгджээ. Ингээд миний чемодан дүүрсээр, эцэст нь жижигхэн номын сан авч яваа мэт болов. Уншихад надад амаргүй байсан ч эдгээр номыг хүний харилцаа, нөхөрлөлийн үнэ цэнээр нь би нандигнан хадгалсан юм.
Энэхүү нүд баясгам гайхамшигт бичгээр хэвлэгдсэн онцгой номуудын нэг нь яруу найрагчдын антологи байлаа. Том хэмжээний, 656 хуудастай энэхүү бүтээлд би цорын ганц Африк-Арабын яруу найрагч болон багтжээ. Мөн Сирийн яруу найрагч анд Хани Надим маань уг антологид багтсан цорын ганц Араб-Азийн яруу найрагч байв.
Түүний ажил, уран бүтээлтэй холбоотой нөхцөл байдлын улмаас тэр урилгыг хүлээн авч чадаагүй юм. Тиймээс би түүний дурсгалын медаль болон антологийн түүнд зориулсан хувийг хамт авч явсан бөгөөд хэдэн долоо хоногийн дараа Москвад уулзахдаа түүнд гардуулахаар хадгалж байна.
Орчин үеийн Монгол… Дурсамж ба орчин үеийн байдлын дундах зэрэгцээ хоёр амьдрал
Монгол орноор аялахдаа би зөвхөн нэгэн газар орныг, төгсгөлгүй мэт үргэлжлэх уудам тал нутгийг, эсвэл хот суурин, хүмүүсийн царай төрхөд хадгалагдан үлдсэн Монголын эзэнт гүрний ул мөрийг хайж явсангүй. Аялагч, зохиолчийн хувьд би газарзүйг уншихаасаа өмнө хүнийг уншихыг хичээж байлаа. Орчин үеийн монголчууд хоёр өөр цаг хугацаанд хэрхэн зэрэгцэн оршиж, тэдгээрийн хооронд ямар ч төвөггүй шилжин амьдарч байдгийг харахыг хүссэн юм. Өнгөрсөн ба өнөөдрийн хоорондох зай нь хэдэн зуун жил бус, ердөө ганцхан агшин мэт санагдана.
Миний олж харсан Монгол бол холоос төсөөлөн хардаг хүний боддогоор өнгөрсөн цаг үед амьдарч буй улс орон биш. Мөн орчин үеийн байдал ирэхэд өөрийн өнгөрсөнтэй холбоо тасарсан нийгэм ч биш. Харин өөр өөр цаг үеүүд зэрэгцэн оршдог, өнгөрсөн нь музейн үзмэрийн адил бус, хүссэн мөчид сэргээн дуудагдаж болохуйц амьд таних тэмдэг, оршихуйн үндэс болон өнөөдөртөө оршсоор байдаг нийгмийн орон зай юм.
Магадгүй орчин үеийн монгол хүний мөн чанараас надад хамгийн их сэтгэгдэл төрүүлсэн зүйл нь хоорондоо зэрэгцэн орших энэ хоёр амьдралыг ямар нэгэн хурц зөрчил мэдрэлгүйгээр зэрэгцүүлэн авч явах чадвар байлаа.
Өдөр тутмын амьдралдаа монгол хүн бүрэн утгаараа орчин үеийн хүн. Тэр хотын хувцас өмсөж, ухаалаг утас хэрэглэж, байгууллага, компани, их сургууль, төрийн албанд ажиллаж, автомашин жолоодож, цахим орчинд дэлхий дахины үйл явдлыг дагаж, орчин үеийн эдийн засаг, мэргэжлийн болон хотын амьдралын шаардлагад идэвхтэй оролцоно. Тэр бол XXI зууны ертөнцийн бүрэн эрхт нэгэн хэсэг юм.
Гэвч үндэсний баяр, соёлын арга хэмжээ, эсвэл наадам болох төдийд л гайхалтай зүйл тохиолдоно.
Тэрээр уламжлалт монгол хувцас болох дэлийг өмсөнө. Тэгээд яг тэр мөчид түүний дотор өөр нэгэн “би” сэрэн дуудагдсан мэт санагдана. Энэ үед тэр зүгээр нэг хувцас өмсөж байгаа хэрэг биш. Харин бүхэл бүтэн хамтын дурсамжаа эргэн сэргээж буй хэрэг юм. Дээл нь өвөг дээдэс, тал нутаг, морьд, нүүдэлчид, өвгөдийн туульс, эзэнт гүрний түүх, олон зууны турш хуримтлагдсан бэлгэдлүүдийг дуудан авчрах нийгмийн хэл болон хувирна.
Хамгийн сонирхолтой нь энэ өөрчлөлтөд ямар нэгэн нарийн төвөгтэй ёслол шаардлагагүй. Ганцхан хувцас хүнийг мэргэжлийн амьдралын орчин үеийн ертөнцөөс өөр нэгэн бэлгэдлийн орон зайд шилжүүлэхэд хангалттай. Албан байгууллагын ажилтан тал нутгийн хүүхэд болон хувирч, сэхээтэн хүн эртний үлгэр туульчийнхаа ямар нэгэн чанарыг дахин олж, хотод өссөн залуу өөрийн амьдарч буй хотоосоо ч эртний нэгэн өгүүлэмжийн нэг хэсэг гэдгээ гэнэт мэдэрнэ.
Социологийн үүднээс авч үзвэл энэ зан үйл нь өдөр тутмын амьдрал дахь танин мэдэхүйн болон орчин үеийн байдлын хоорондын нэгэн төрлийн тохиролцоо, хэлэлцээр гэж ойлгож болно. Монгол хүн өнгөрсөн ба өнөөдрийн аль нэгийг заавал сонгодоггүй. Харин өөрийн “би”-г бүтээхдээ энэ хоёрын аль алинаас нь хүч авч байдаг. Орчин үеийн байдал түүнд амьдрах, ажиллах хэрэгслүүдийг өгдөг бол түүхэн дурсамж нь харьяалал, оршихуйн утга учрыг мэдрүүлэх үндэс болдог.
Миний үзэж байгаагаар, энэ аяллын үеэр миний олж харсан монгол хүний мөн чанарын хамгийн онцлог шинжүүдийн нэг нь энд оршиж байлаа. Өнгөрсөн цаг үе нь орчин үеийн байдлын эсрэг тал биш, харин түүний бэлгэдлийн бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн нэг юм.
Монгол хүн албан өрөөнөөсөө уламжлалт гэрт, ухаалаг утасны дэлгэцээс ардын дуу руу, албан ёсны уулзалтаас морьтон, бөхчүүд, харваачдын дунд өрнөх баяр наадам руу ямар ч төвөггүй шилжиж чадна. Тэгэхдээ тэр өөрийгөө орхисон мэт огтхон ч мэдэрдэггүй.
Миний бодлоор, энэ л чанар нь орчин үеийн Монголын нийтийн амьдралд уламжлалт бэлгэдлүүд яагаад ийм хүчтэй оршсоор байгааг тайлбарлана. Өв соёлыг хүмүүс урьд нь юу байсныг зүгээр л санахын тулд сэргээдэггүй. Харин өнөөдөр өөрсдийгөө хэн болохыг тунхаглахын тулд сэргээдэг.
Иймээс уламжлалт хувцас, морь, хөгжим, ардын баяр наадам нь жуулчдад зориулсан ердийн нэгэн фольклорын үзүүлбэр төдий зүйл биш. Эдгээр нь хамтын дурсамжийг дахин бүтээж, нүүдэлчин ахуйгаас орчин үеийн төр улс руу, уудам тал нутгаас нийслэл хот, хотжсон нийгэм рүү хурдацтай шилжсэн нийгэмд үндэсний таних тэмдгийг байнга шинэчлэн тодорхойлж байдаг хэрэгслүүд юм.
Ялангуяа Улаанбаатарт энэ эсрэгцэл бүр ч тод харагдана. Өндөр барилга, төрийн болон хувийн байгууллага, кафе, дэлгэц, ухаалаг утас, автомашинаар дүүрсэн орчин үеийн хөл хөдөлгөөнтэй хотын дунд уламжлалт хувцас гэнэтхэн үзэгдэнэ. Тэр нь “орчин үеийн байдал тал нутгийг дурсамжаас арчиж чадаагүй” хэмээн чимээгүйхэн зарлаж буй мэт.
Магадгүй үнэн хэрэгтээ үүний эсрэгээрээ ч байж болох юм. Орчин үеийн ертөнцийн оршихуй хэдий хүчтэй болох тусам хүн өөрийн язгуур, үндэс рүүгээ хандах хэрэгцээ нь улам нэмэгддэг байж болох юм. Энэ л зүйл миний Монголд хийсэн аяллыг газарзүйн аяллын ердийн утгаас давуулсан билээ. Би нэг газраас нөгөө газар руу шилжиж явсан ч, үүний зэрэгцээ цаг хугацааны давхаргуудаар аялж байлаа. Орчин үеийн монгол хүнээс би орчин үеийн иргэний таних чанар болон тал нутгийн хүүхдийн мөн чанарын хооронд орших гайхамшигтай тэнцвэрийг олж харсан.
Тэр өнгөрсөн цагтаа үргэлж амьдардаггүй. Гэвч өнгөрснөө яг хэрэгтэй мөчид хэрхэн сэрээн дуудахыг мэддэг. Өвөг дээдсийнхээ хувцсыг өмсөхдөө тэр орчин үеийн байдлаа орхидоггүй, харин орчин үеийн хувцсаа өмсөж, ажилдаа буцаж очихдоо өвөг дээдсээ ч орхидоггүй.
Ийнхүү би нэгэн зүйлийг ойлгож эхэлсэн юм. Орчин үеийн монгол хүн хоёр зэрэгцээ амьдралаар амьдардаг. Нэг нь ажил хөдөлмөр, хот суурин, технологийн хэмнэлээр зохицуулагддаг өдөр тутмын амьдрал. Нөгөө нь дурсамж, домог, өвөг дээдсийн оршихуйгаар амьдардаг бэлгэдлийн амьдрал. Энэ хоёр амьдралын хооронд тасралт, ан цав байдаггүй. Харин хүн хүссэн мөчдөө нэвтэрч болох нээлттэй нэгэн хаалга л байдаг.
Өөр өөр эрин үеийг ийнхүү нэг дор учруулж чаддаг энэ чадвар нь Монгол орноос би эх нутагтаа авч харьсан хамгийн сайхан сургамжуудын нэг байсан байж мэднэ. Орчин үеийн байдал гэдэг нь бид урьд нь хэн байснаа заавал мартахын нэр биш. Өнгөрсөн үеэ хүндэтгэнэ гэдэг нь ирээдүйг бүтээхээ зогсооно гэсэн үг ч биш.
Учир нь аялагч Монгол орноос буцахдаа тал нутаг, морьд, уулсын дүр зургийг өөртэйгөө авч явж болно. Харин тэндхийн хүмүүсийг анхааралтай сонсож чадвал түүнээс ч илүү гүн зүйлтэй буцна. Тэр нь танин мэдэхүйн нэгэн үнэн юм: өөрийн мөн чанар гэдэг бол нэг удаа өмсөөд үүрд тайлахгүй хувцас биш. Харин өчигдөр, өнөөдөр, маргаашийн хооронд өөрийгөө гээхгүйгээр чөлөөтэй зорчиж болох бүхэл бүтэн ертөнц юм.
Монгол дахь бөө мөргөл: Сэтгэл тэнгэрийг чагнахуй
Монгол оронд бөө хүн зөвхөн өнгөрсөн цагийн нэгэн дүр мэтээр үзэгддэггүй. Харин бөө мөргөл нь хамтын дурсамж, ард түмний төсөөлөл, мөн хүн ба байгаль хоёрын гүн гүнзгий харилцаанд оршсоор буй амьд оршихуй юм.
Монголын бөө мөргөлийн үндэс нь Буддын шашин дэлгэрэхээс өмнөх алс холын эрт цаг үе рүү хөтөлнө. Тэр үед нүүдэлчин хүмүүс тэнгэр, уулс, гол мөрөн, тал нутгаас хүндэтгэн дээдлэх учиртай сүнс, хүчийг олж хардаг байжээ. Монголын уламжлалд бөө хэмээн нэрлэгдэх бөө хүн нь нүдэнд үзэгдэх ертөнц болон сүнслэг оршихуйн хоорондын бэлгэдлийн зууч болон зогсож, янз бүрийн тохиолдолд магтаал дуудлага, хэнгэрэг болон уламжлалт зан үйл хэрэглэдэг. Бидний аяллын үеэр ч үүний ул мөрийг харсан билээ. Гал асаах, тахил өргөх, хүжийн анхилуун үнэр дээш хөөрөх, хонхны жингэнэх дуу зэрэг нь тэр эртний зан үйлийн амьд үргэлжлэл мэт байлаа.
Бөө мөргөлийн хамгийн мөнхөд үлдэх бэлгэдлүүдийн нэг нь Мөнх хөх тэнгэр юм. Монголчуудын ертөнцийг үзэх үзэлд энэ нь дээд хүчийг илэрхийлэхийн зэрэгцээ байгаль дэлхий, уул ус, гол мөрөн, ариун дагшин газруудыг хүндэтгэх үзэлтэй салшгүй холбоотой. Гал ч мөн онцгой сүнслэг утга агуулсан элемент хэмээн үзэгддэг. Зарим зан үйл нь өвөг дээдсийн өв уламжлалтайгаа холбоогоо хадгалсаар, хамгаалал, ивээл ерөөл эрэх утгыг өөртөө агуулсаар байна.
Энэ аяллын эхнээс эцэс хүртэл биднийг агуу бөө Зиран Бямбадорж дагалдан явсан юм.
Монгол орноор аялах үед бөө мөргөлийг газар нутгийн өөрийнх нь дүр төрхөөс салган ойлгоход бэрх. Хязгааргүй мэт уудам тал нутаг, адууны янцгаах дуу, цэлмэг тэнгэр, алсад сүндэрлэх уулс—all нь энэхүү эртний өв уламжлалд амьд орших орон зайг нь өгч байдаг.
Монголын бөө мөргөлийн онцлог нь эртний шашин-сүсгийн зан үйлээс хавьгүй өргөн утгатайд оршино гэж би боддог. Энэ нь хүн өөрийгөө байгалийн эзэн бус, харин байгалийн нэгэн хэсэг хэмээн үздэг амьдралын философийг илэрхийлнэ. Тиймээс түүний зарим бэлгэдэл орчин үеийн соёлд ч амьд хэвээр үлджээ. Тэдгээр нь монгол хүн, түүний өвөг дээдэс, эх нутаг, тэнгэр хоёрын хоорондын амьд холбоос болон оршсоор байна.
Монголын Цэргийн Эрдмийн Дуу, Бүжгийн Чуулга
Бид цэргийн түүх, үйл хэрэгтэй нэр нь нягт холбогдсон хоёр газарт зочилсон юм. Эхнийх нь Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын харьяа Монголын Цэргийн Эрдмийн Дуу, Бүжгийн Чуулга, хоёр дахь нь Албан ёсны ёслолын морь бэлтгэлийн төв байлаа.
Энэхүү чуулга бол тоглолт, уран бүтээлээрээ нэгэн үндэстний дурсамжийг тээж, хөгжим, бүжиг, түүх, цэргийн сүр сүлдийг нэг дор нэгтгэсэн урлагийн байгууллага юм. Монголын ард түмэн эрт цагаас зан заншил, уламжлал, урлагийн баялаг өвийг хуримтлуулж ирсэн бөгөөд үеэс үед өвлөгдөн ирсэн энэ өв нь тэдний үндэсний онцлог, хамтын дурсамжийн салшгүй хэсэг болсон билээ.
Энэхүү баялаг эх ундаргаас уг чуулга төрөн гарч, түүний түүх цэрэг эрс, дайчдын дурсамжтай нягт холбогджээ. Эр зоригийг бадраасан дуунууд, ялалтын магтаалууд, жагсаал ба тулааны хэмнэл, тэдний төлөө тэмцэж байсан газар нутаг, тусгаар тогтнол, эрх чөлөөний хүсэл мөрөөдөл — энэ бүхний аялгуу чуулгын уран бүтээлд шингэн үлджээ.
Бид академид зочлох үеэр цэргийн хөтөч бөгөөд уран бүтээлч Рэнчиндорж Өнөржаргал чуулгын түүхийг бидэнд хүүрнэсэн юм. Тус чуулга 1932 онд байгуулагдсан бөгөөд түүнээс хойш жил бүрийн арванхоёрдугаар сарын 12-ны өдрийг байгуулагдсан ойн өдөр болгон тэмдэглэсээр иржээ.
Түүхийнхээ туршид тус чуулга дайн, чөлөөлөлтийн цаг үед Зэвсэгт хүчнийг дагалдан явах урлагийн дуу хоолой болж ирсэн төдийгүй ард түмэндээ уран бүтээлээ хүргэж, үндэсний соёлын амьдралд хувь нэмрээ оруулан, Монгол Улс төдийгүй хилийн чанадад зохион байгуулагдсан олон улсын соёлын арга хэмжээнд оролцож ирсэн байна.
Энэхүү уран бүтээлийн гавьяа төрийн зүгээс ч зохих ёсоор үнэлэгдсэн юм. Тус чуулга 1962 онд Дайны гавьяаны медаль, 1972 онд Засгийн газрын Хүндэт өргөмжлөл, 1982 онд Цэргийн гавьяаны Улаан тугийн одон хүртжээ.
2002 оны арваннэгдүгээр сарын 27-нд Монгол Улсын Засгийн газрын 29 дүгээр тогтоолоор тус чуулгад үндэсний соёлд эзлэх байр суурь, оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлэн албан ёсоор “Монголын Цэргийн Эрдмийн Дуу, Бүжгийн Чуулга” хэмээх нэрийг олгосон байна.
Тэнд зочлохдоо би зөвхөн нэгэн урлагийн чуулгыг үзэж байна гэж мэдэрсэнгүй. Би Монголын дурсамж дуу болон эгшиглэж, бүжиг болон хөдөлж байх тэр мөчид ойртож байлаа. Аялгуу бүр өнгөрсөн цагийн цуурайг тээж, хөдөлгөөн бүр дайчдын дүрийг сэргээж, хэмнэл бүр өчигдрийг өнөөдөртэй холбож байв.
Энэ бол урлаг ном дангаараа хийж чадахгүй зүйлээр түүхийг хадгалж чаддагийг надад дахин нотолсон туршлага байлаа. Дуу дурсамж болж, бүжиг түүх болон хувирч, тайз нь дайчны сүлд хийморь яруу найрагч, уран бүтээлчийн сэтгэлтэй уулзах орон зай болж чадна.
Албан ёсны ёслолын морь бэлтгэлийн төвд
Албан ёсны ёслолын морь бэлтгэлийн төвд зочлохдоо тус төвийн зарим үүрэг, цэргийн байгууллагын үйл ажиллагааг зохион байгуулах, хөгжүүлэхэд гүйцэтгэдэг үүрэг, мөн үндэсний үүргээ биелүүлэхэд бэлэн байдлыг бэхжүүлэхэд оруулдаг хувь нэмрийн талаар мэдэж авлаа. Стратегийн төлөвлөлт, цэргийн боловсрол, сургалтыг хөгжүүлэх, удирдлагын үр ашиг, чадавхыг дээшлүүлэх, зэвсэг техник, тоног төхөөрөмжийн тогтолцоог шинэчлэх, цэргийн аюулгүй байдлыг бэхжүүлэх зэрэг нь нэгэн өргөн хүрээний зорилтын бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Энэ нь өнгөрсөн үеийн өв, үндэсний онцлогоо хадгалан хамгаалахын зэрэгцээ ирээдүйдээ бэлтгэх зорилго билээ.
Монгол төрийн Есөн цагаан сүлдийг дагалдах найман сүлдийн хамт Наадам-ын үеэр ёслол төгөлдөр жагсаал болгон залж явах уламжлал олон жилийн турш хадгалагдан иржээ. Монгол Улсын Төрийн бэлгэ тэмдгийн тухай хуульд эдгээр ёслолыг зохион байгуулах журмыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч тогтооно хэмээн заасан байдаг.
Хууль болон тогтсон ёслолын дэгийн дагуу төрийн далбааг Засгийн газрын ордны өмнөд талд байрлуулна. Харин алдар хүндэт харуулынхан өвөрмөц алтан шаргал малгайгаа өмсөн байр сууриа эзэлнэ. Тэр мөчид цаг хугацаа өөрөө бидний өмнө зогсчихсон мэт санагдана.
Хүндэт харуул Чингис хааны хөшөөний өөдөөс харж зогсоно. Тэгээд цэргийн сүр жавхлант хөгжмийн аялгуу бүрээ, бөмбөрийн дуугаар агаарт цуурайтан эхлэхэд харуулынхан Чингис хааны хөшөөний дэргэдэх зүүн хаалгаар гарч ирэн, Есөн цагаан сүлдийг залан хөдөллөө.
Цуурайтсан хөгжмийн сүр хүч, жигд хэмнэл, жагсаалын итгэл төгс бөгөөд ёслол төгөлдөр алхам бүхэн Монголын өвөг дээдсийн сүлд хийморь, алдар сууг сэрээж байгаа мэт байв. Жагсаалыг Төрийн сүлдийг залж яваа сүлдчин тэргүүлж, түүний араас гол сүлдчин болон ёслолын харуулынхан дагалдана.
Энэхүү ёслолд оролцохоор олон сар, бүр олон жилийн турш бэлтгэгдсэн морьд үүргээ гайхамшигтай нам гүм, тайван байдлаар гүйцэтгэж байлаа. Тэд хөгжмийн нижигнээн, олон түмний хөл хөдөлгөөнд огтхон ч автахгүй мэт. Ямар ч илүү хөдөлгөөн гаргалгүй, итгэл төгс бөгөөд тогтуун алхаагаар урагшилна.
Тогтсон уламжлалын дагуу энэхүү ёслолын жагсаалд нийт гучин хоёр морь оролцоно. Үүнд хоёр алаг саарал морь, найман хээр морь, хорин хоёр хар болон хүрэн зүсмийн морь багтана. Эдгээр зүс нь түүхэн сурвалжид тэмдэглэгдэн үлдсэн Чингис хаантай холбоотой хүлэг морьдын өнгө зүсийг бэлгэдэн сануулдаг.
Нүүдэлчин ард түмний хувьд тоо бүр өөрийн гэсэн утга агуулдаг. Хоёр алаг саарал морь нь төрийн төвлөрсөн эрх мэдлийг, найман хээр морь нь хамгаалал ба тэнцвэрийг, харин хорин хоёр хар, бараан зүсмийн морь нь хөдөлгөөн ба үргэлжлэлийг бэлгэддэг.
Нэгэн морьтны удирдлага дор, морьдыг гурван эгнээгээр жагсаан байрлуулж, жагсаал Засгийн газрын ордны өмнүүр өнгөрөөд, ордныг нар зөв тойрон цааш хөдөлнө. Дараа нь эмх цэгцтэй хэвээрээ Богд хан уулын зүг, задгай тал нутгаар сунан үргэлжлэх замаар цаашилна.
Жагсаал урагшлах үед олон түмэн Есөн цагаан сүлдэнд хүндэтгэл үзүүлж, уухай хашхираан, баяр ёслолын уур амьсгал дунд түүнийг үдэн гаргана. Аажмаар морьдын туурайн чимээ хөгжим, хүмүүсийн дуу хоолойг даван улам тод сонсогдож, хүч нь нэмэгдэнэ. Эцэст нь энэ нь зүгээр нэг чимээ бус, хүний биеэр бүхэлдээ нэвчин өнгөрөх нэгэн доргилт мэт санагдана.
Төрийн сүлд нь нэгэн цул эх материалаар хийгддэг бөгөөд цэвэр цагаан морьдын дэл, сүүлний хялгасаар бүтээдэг. Үүнд ашиглах хялгас нь наад зах нь 80 сантиметр урттай байх ёстой бөгөөд Монголын өөр өөр бүс нутгийн сүргүүдээс нарийн сонгон авдаг байна.
Есөн цагаан сүлд нь 362 сантиметрийн өндөртэй, харин титмийн тойргийн хэмжээ нь 55 сантиметр байдаг. Түүнийг дагалдах найман сүлд тус бүр 262 сантиметрийн өндөртэй, титмийн диаметр нь 40 сантиметр байна.
Сүлдүүдийн дээд хэсэгт салаалсан гангаар хийсэн, сэрээ мэт хэлбэртэй орой байрлах бөгөөд тэдгээрийг уран нарийн хээ угалзаар чимэглэн сийлсэн байдаг. Энэ нь Монголын төрийн сүр хүч, нүүдэлчдийн уламжлал, цэргийн ёслолын дэг жаягийг нэгэн дор шингээсэн бэлгэдэл мэт харагдана.
Есөн цагаан сүлдийн оройд цэцгэн хэлбэртэй суурин дээр байрласан дөл мэт дүрстэй чимэглэл сүндэрлэнэ. Сүлдийг өөрийг нь шар хээгээр чимэглэсэн цагаан торгон нэхмэлээр хийсэн, дөрвөн хэсгээс бүрдэх торгон туузаар ороон чимэглэдэг байна.
Эрт цаг үеэс өнөөг хүртэл монголчууд Есөн цагаан сүлдийг төрийн хөгжил цэцэглэлт, оршин тогтнолын залгамж чанарын бэлгэдэл хэмээн эрхэмлэн дээдэлж иржээ. Энэхүү уламжлалын үндэс 1206 он руу хөтөлнө. Түүхэн сурвалжуудад Чингис хаан Их Монгол Улс байгуулагдсаныг тунхаглах үед Есөн цагаан сүлдийг анх өргөн залсан хэмээн тэмдэглэсэн байдаг.
Этнологи сэтгүүлийн 31 дүгээр ботид нийтлэгдсэн судлаач С. Өлзийбаяр болон бусад судлаачдын “Чингис хааны цагаан сүлдийн үүсэл, хөгжлийн зарим асуудал” хэмээх судалгаанд ийнхүү өгүүлжээ:
“Дэлхийн бүх үндэстнийг ‘таван өнгөт улс, дөрвөн харь этгээд’ хэмээн тодорхойлж, тэдгээрийн дээр эрх мэдлээ тогтоосон захирагчийг ‘Есөн сүлдийн хаан’ хэмээн нэрлэдэг улс төрийн үзэл санаа мянган жилийн турш оршин тогтнож иржээ. 1206 оны Их Хуралдайгаар тогтоосон есөн цагаан сүлдийн тоо нь энэхүү уламжлалыг тусгасан бөгөөд цагаан өнгө нь Тэнгэрийн хүчний ивээл ерөөлийг бэлгэдэж байв.
Ийнхүү Есөн цагаан сүлд нь Мөнх хөх тэнгэрийн ивээл дор мандан бадарсан Их Монгол Улсын сүлд болсон юм. Гүү, азарганы цагаан дэл, сүүлний хялгасаар бүтээсэн эдгээр нь Мөнх хөх тэнгэрийн өмнө өргөсөн тангараг мэт ариун сүлд байлаа. Түүнийг залж явагч нь газар дэлхийн эзэн болсон хэмээн тунхаглахын бэлгэдэл болсон юм.
Сүлдийн дээд талд байрлах чимэглэл нь нарыг сарны хамт тэвэрсэн мэт доош бууж буй цагаан шонхрыг дүрслэн, монголчуудад Тэнгэрийн сүр сүлд, ариун ивээл, Мөнх хөх тэнгэрийн дорх Боржигин удмын ерөөл хишгийг авчирч буйг бэлгэддэг байжээ. Өвөг дээдсийн сүлдийг анхны жинхэнэ хэлбэрээр нь сэргээн залж, Мөнх хөх тэнгэрийн хүч болон Их Ариун Хувь заяаны ивээлээр сүр хүч нь бэхжсэн тэрхүү сүлдийг дахин сэргээх хүсэл олон монголчуудын сэтгэлд оршсоор байна.”
Монгол Улс 1992 онд шинэ Үндсэн хуулиа батлахдаа: “Монголын нэгдсэн улсын уламжлалт Есөн цагаан сүлд нь Монгол төрийн хүндэтгэлийн бэлгэдэл мөн” хэмээн тунхагласан билээ.
Ийнхүү энэхүү тунхаглалаар цаг хугацааны салхинд бараг бүдгэрэн алга болсон байсан Есөн цагаан сүлд дахин мандан гарч, эртний бүх сүр хүч, эрхэмсэг жавхаагаа өөртөө тээж, Монгол төрийн оршихуйн бэлгэдэл болон эргэн ирсэн юм.
Хил хязгаарыг давсан утга зохиолын аялал
Олон улсын “Эх нутаг” арга хэмжээ нь доктор Дашдоржийн Нацагдоржийн мэндэлсний 120 жилийн ойд зориулсан дурсгалын хөтөлбөрөөс хавьгүй өргөн утгатай байлаа. Энэ бол Улаанбаатар, Дүнжин Болдог, Баян-Дэлгэр, Багануур, Цэнхэрмандал, Хэрлэний Хөдөө Арал зэрэг газруудыг холбосон замаар Монгол орныг туулсан соёлын аялал байв.
Энэхүү аялал бидэнд Монголыг зөвхөн уран зохиолоор нь бус, байгаль дэлхий болон түүхэн дурсамжаар нь танин мэдэх боломж олгосон юм. Монголын уншигчид, сэхээтнүүдийн хувьд энэхүү баяр ёслол нь тус улсын утга зохиолын түүхэн дэх хамгийн чухал дуу хоолойн нэг өнөөдөр ч амьд оршсоор байгааг дахин баталгаажууллаа.
Ийнхүү нийслэлээс тал нутаг руу чиглэсэн зам өөрөө утга зохиолын зүйрлэл болон хувирсан юм. Энэ бол хил хязгаар, үе үе, соёл иргэншлийг туулдаг ч эцэстээ өөрийн эх ундарга руу — газар нутаг, дурсамж, эх нутаг руугаа — үргэлж эргэн очдог зам билээ.
Энд би хоолны тухай дурдахгүй өнгөрч чадахгүй. Би хэдэн хонь идсэнээ ч мэдэхгүй нь! Хонины мах бараг бүх хоолонд минь нойрсож байгаа мэт санагдана. Харин хорхог-ийг би хэзээ ч мартахгүй. Хорхог бол зүгээр нэг махан хоол биш. Энэ нь Монголын уламжлалт нүүдэлчин ахуйн сүнс, мөн чанарын нэгээхэн хэсгийг өөртөө шингээсэн амьдралын туршлага юм.
Хорхогийг ихэвчлэн хонины болон ямааны махаар бэлтгэнэ. Галд улайсган халаасан маш халуун чулууг махны хамт сайтар битүүмжилсэн саванд хийж, битүү орчинд үүсэх халуун ба уурын хосолсон нөлөөгөөр махыг болгодог.
Гэвч хорхогийн нууц зөвхөн орц найрлагад нь байдаггүй. Түүний жинхэнэ нууц нь хоолыг тойрсон зан үйлд оршино. Өтгөн анхилуун үнэр нь агаарыг дүүргэж, ястайгаа хамт болсон мах нь чөмөгнийхөө бүхий л шим, амтыг өөртөө шингээсэн мэт санагдана. Тэгээд ус, давс, мах гурав нийлээд тус тусынхаа нийлбэрээс ч илүү гүн амтыг бүтээсэн мэт төсөөлөгдөнө.
Халуун чулуунууд өөрсдөө ч энэ туршлагын нэг хэсэг. Тал нутгийн хүмүүс тэдгээрийг гарын алгандаа итгэлтэйгээр дамжуулан барина. Харин зочин хүн бол болгоомжтой харьцах хэрэгтэй. Эдгээр нь зүгээр нэг бүлээн чулуу биш.
Хорхог өөрийн гэсэн онцгой ид шидийг хадгалдаг. Амтаас өмнө ирэх анхилуун үнэр, гарт хүрэх халуун, тал нутаг болон монгол хүний дурсамжийг тээсэн амт — энэ бүхэн түүнийг энгийн нэгэн хоолноос давуулж, соёлын амьд дурсамж болгон хувиргана.
Нацагдоржийн мэндэлсний 120 жилийн ойг тэмдэглэхдээ Монгол орон зөвхөн өнгөрсөн үеэ эргүүлэн авчирсангүй. Харин эх нутгийн яруу найраг өнөөдөр ч амьд хүч хэвээр байгааг дахин батлан харууллаа. Тэрхүү яруу найраг хүмүүсийг нэгтгэж, соёл хоорондын яриа хэлэлцээнд шинэ тэнгэрийн хаяаг нээж, тал нутгаар хийсэн нэгэн аяллыг дурсамж, танихуй, хүний сүнсээр хамтдаа туулсан аялал болгон хувиргах чадвартай хэвээр байна.
