الحدّ الأخير

قصة قصيرة

بقلم الكاتب عليق نقي أوغلو

كان جنّت كشي يحمل على كتفيه ثقل شيخوخة حافلة بالمتاعب، ومع ذلك كان يتمتع بصحة من حديد؛ ولولا إدمانه الخمر، لعاش، مثل أمه، مئة واثنتين من السنين. لكنه مات فجأة، في صمت، بعد أن كان قد خفّف من شربه، بل وبدأ يؤدي الصلاة مرتين في اليوم. جاء موته مباغتًا إلى حدّ أن أقاربه لم يجدوا حتى فرصة لوداعه.

في سنواته الأخيرة، تكاثرت أمراضه. كليتاه لم تعودا تطيعانه، وكان جسده تفوح منه رائحة البول رغم كثرة اغتساله. أما إجراء عملية لعينيه، فقد وافق عليها لأنه لم يعد قادرًا على احتمال عذاب البقاء وحيدًا في الغرفة. كان يرى في الشراب المخرج الوحيد من الألم والتوتر. كل صباح، كان يغادر البيت مبكرًا، وقبل أذان الظهر بقليل يعود إلى بوابة الدار مترنحًا، يلهث من شدة الإعياء.

وكان حفيده، الذي أقام معه في الغرفة نفسها منذ العام الماضي، قد ضاق ذرعًا بتصرفاته. أما كنتّه الوحيدة في القرية، فكانت تتحدث إليه ببرود وتتعامل معه بجفاء. صحيح أن ابنه الأكبر، الذي يعيش في الخارج ويعمل خبيرًا بارزًا في شركة تركية مشهورة، كان لا يزال يرسل إليهم، بانتظام، ما يكفي لنفقاتهم الشهرية.

كان هناك زمن يرسل فيه أبناؤه إليه أموالًا أكثر بكثير مما يرسلون الآن. فإذا انقطعت التحويلات أو نقصت، أقام الدنيا وأقعدها، وهدد ببيع جزء من فناء البيت، بل وبيع الدار القديمة نفسها. أما الآن، فكان يقول: الحمد لله على كل حال. فالحياة لا تتوقف في مكانها.

بعد الحرب، التحق بدراسة المحاسبة، لكنه تركها في السنة الثالثة ولم يتمكن من إكمالها، ومع ذلك عمل في وظائف جيدة. وفي سنوات السوفييت الصعبة، وقع مرة في قبضة السلطات، فأُرسل إلى العمل الإجباري مدة عام ونصف.

كان يعيش مع أصغر أبنائه في الفناء نفسه، لكن كل واحد منهما في بيت مستقل. ولأن الغرف كانت ضيقة جدًا، فقد اتفق الأبناء، حين اجتمعوا قبل عامين في بيت أمهم للعزاء، على أن يتعاونوا في بناء بيت جديد ومريح له. حسبوا المواد اللازمة ووضعوا ميزانية للمشروع؛ وكانوا يحتاجون، حتى يصل البناء إلى مرحلة وضع السقف، إلى نحو ثلاثين ألف مَنات.

قال الأخ الأكبر آنذاك:

«لقد أنفق أبي من هذا المبلغ، حتى الآن، ما يكفي لبناء خمسة أو ستة بيوت، أليس كذلك؟ ماذا نفعل؟ لقد تذكرنا الأمر متأخرين، على الأقل.»

وفي الأمس، تحدث الأخ الأكبر هاتفيًا مع الابن الأصغر حول الموضوع. كان جنّت كشي مستلقيًا على السرير، يصغي إلى الحديث بكل انتباه.

قال الابن الأكبر:

«أقنع أباك. اعتبارًا من الشهر المقبل سأرسل لكل واحد منكما مئة دولار. دعه ينفق معاشه والمئة دولار كما يشاء. وليصرف ابني المال على دراسته. أما المبلغ المخصص للمناسبات والجنائز، فلن يتغير. لقد أسرفنا كثيرًا في مجلس عزاء أمي قبل عامين، كما أن أبي بدا لي ضعيفًا جدًا. ولا أحد يعرف ماذا يمكن أن يحدث. نحن الإخوة سنتكفل بالمبلغ المحسوب وفق الميزانية، أما أجور العمال اليومية والطعام والشراب فعليك أنت. لا تؤجل الأمر. ابدأ في مطلع أبريل. يجب أن نصل بالبناء إلى مرحلة السقف قبل أن يحل الحر. لم يعد بالإمكان كسب المال هنا كما في السابق. الوضع ساء كثيرًا، ومصروفاتي ازدادت، وابنتي الكبرى ستتخرج هذا العام من الجامعة، والصغرى ستنهي المدرسة الثانوية…»

وفي المساء أكد الحفيد الخبر أيضًا: هكذا ستكون الأمور من الآن فصاعدًا.

لذلك، ولأنه لم يكن في مزاج يسمح له بالخروج إلى السوق ذلك اليوم، بقي في البيت. وبعد الظهر أشعل سيجارته التالية وتوجه إلى باحة المسجد.

كان العمل في المئذنتين المزدوجتين، اللتين ترتفعان نحو السماء، يقترب من نهايته. وكان البناؤون يسرعون لإنهاء العمل قبل موعد زيارة العتبات المقدسة.

وما إن وقعت عيناه على المشهد حتى أنهى حديثه مع العمال واتجه نحوه رجل الدين.

قال له الآخوند، الذي كان أصغر منه سنًا بكثير، رغم أن شعره ولحيته قد غزاهما الشيب:

«السلام عليكم. كيف حالك؟ جاء العيد ولم نرك.»

كان يبدو قلقًا.

ثم قال:

«هؤلاء يعملون متطوعين، وسيكونون حجاج كربلاء والحج في المستقبل… أطول عمر لا بد أن ينتهي يومًا يا جنّت كشي، والله لن يغفر لنا أن نقصره بأيدينا.»

وظل الآخوند لحظات يحدق في عينيه الشاردتين.

كان الآخوند يعرف جيدًا أصول العائلات وعشائر القرى المحيطة، ويحفظ أنسابها وشجراتها. وكان قد سمع أيضًا أن جنّت كشي شرب وأفرط في الشرب في شبابه مع أبيه، الذي رحل مبكرًا بسبب حياة التسكع والانغماس في الملذات. وحين ذهب الآخوند إلى إيران لسنوات يتلقى علوم الدين، كان أبوه قد ساعده. وبعد أن أصبح أحد رجال الدين المعروفين في المنطقة، وصاحب مكانة وسمعة في التنبؤ وقراءة الطالع، ظل يحفظ له ذلك الجميل ويحافظ على الاحترام الخاص بينهما. لم يكن يذكر اسمه في مجالس العزاء أو حفلات الأعراس بما قد يحرجه أمام الناس.

ابتسم جنّت كشي ابتسامة ذات معنى، وغمز بعينه قائلًا:

«كما يقول المثل المشهور: الصياد يرى الصياد من بعيد. أنت تراني، وهذا يكفيني.»

قال الآخوند:

«ولهذا أحذرك. ابتعد عن هذا الفعل. أتذكر؟ قبل خمس سنوات، أوكلت إليك خدمة المسجد. ومن أجل مرضاة الله، أنجزت يومها أعمالًا كثيرة في الخارج: حفرت بئرًا، ورصفت جزءًا من الساحة بالبلاط، وجددت خط المياه. لكنك عدت إلى عادتك القديمة؛ أقمت جلسات الشراب مع الصبية، وأثرت الشجارات أمام السوق. ونتيجة لذلك تراجعت مكانتك واحترام الناس لك. حتى نساء القرية لا يتوقفن عن الحديث عنك. إذا مت وأنت مخمور فجأة، فسوف نكون موضع فضيحة. هذا هو ما يقلقني.»

رد جنّت كشي:

«دعك من ذلك. هناك من يموت بسرطان في الدماغ، وسط البؤس والعذاب، وهناك من يموت شبعان البطن بسبب الشراب. الثاني أفضل! هذا رأيي الشخصي.»

قال الآخوند بثبات:

«في هذه الأيام أصبح لكل إنسان رأيه؛ للنساء أيضًا، وللأطفال أيضًا. حتى من لا رأس له صار يبدي رأيه. يبدو أن هذا هو زمننا.»

قال جنّت كشي:

«في الحقيقة، أنت على حق يا حاج. لكنني وصلت إلى عمر لا أعود فيه نافعًا لشيء… ماذا أفعل إذن إن لم أشرب؟ لكنني أعدك أنني سأقلل الشراب تدريجيًا. سترى، سأذهب إلى العالم الآخر طاهرًا!.. أنت تعرفني أكثر من أي شخص آخر. وشربي له أسباب عميقة، تعود إلى زمن بعيد، ولعلك تتذكرها…»

قال الآخوند:

«بالطبع أفهمك. لكن لكي تسكت ألسنة الناس، اترك هذا السم اللعين. وتعال إلى هنا لتصلي. أجر الصلاة في المسجد أعظم، وأنت جاره. وبقدر ما أتذكر، لم أرك يومًا داخل المسجد. كل ما أقوله إن هذا الطريق ستكون نهايته سيئة.»

أجاب جنّت كشي:

«ليذهب الناس ويهتم كل واحد منهم بمشكلاته. يتجمعون جماعات جماعات أمام السوق، ولا يفعلون سوى اغتياب هذا وذاك. لم تعد لديهم القدرة على زراعة الأرض أو تربية المواشي. ومن شدة سوء أخلاقهم، أصبحت الفتاة أو المرأة تندم لمجرد مرورها من مفترق الطرق…»

قال الآخوند:

«أستغفر الله! حسنًا، سأذهب. لقد وصلتني رسالة من البيت، وسيكون عندي ضيوف من منطقة بعيدة، ولدي أعمال أخرى أيضًا.»

ثم ابتعد مسرعًا نحو سيارة الـ«لكزس» البيضاء الواقفة على مسافة.

وبعبارة أخرى، تصرف الآخوند كما لو أنه رجل ذو شأن؛ وكأن هموم الناس لا تترك له ليلًا ولا نهارًا!

على أي حال، كان هذان السببان كافيين لقتل رغبته في الذهاب إلى السوق.

انصرف جنّت كشي عن الآخوند وعاد مباشرة إلى البيت. فتح بوابة الفناء ونادى حفيده:

«تعال، اذهب إلى المتجر.»

كان الحفيد في الصف الحادي عشر. يقضي الصباح في المدرسة، وبعد الظهر يسرع إلى دروسه الإضافية.

أمسك الرجل المال في يده وقال:

«اشترِ علبة سجائر، وزجاجة تشوبوش أيضًا.»

لكن الحفيد لم يتحرك. قاوم، وتوسل إليه، وساق حججًا كثيرة. قال له:

«لقد وعدتني في المرة الأخيرة بأنك لن تشرب بعد اليوم. وقلت إنك ستستعد للصلاة.»

قال الجد بصوت مرتجف:

«أنت على حق. وقد بدأت بالفعل. تحدثت قبل قليل مع الآخوند، وقال لي الشيء نفسه. سأترك الشراب نهائيًا، وسألتزم بالصلاة، لكن ليس دفعة واحدة. إذا فعلت ذلك فجأة، سأموت. هل تريدني أن أموت؟»

لم يرد الحفيد. كانت عيناه ممتلئتين بالدموع، وكان يكافح كي لا يبكي. في الحقيقة، كانت كلماته تثير الغثيان في نفسه. لكنه لم يتراجع، وظل يلاحقه بإصرار:

«لماذا تشرب وأنت في هذا العمر؟ لم يبقَ في القرية رجل في مثل سنك يفعل ذلك. كلنا نخجل بسببك.»

حاول الرجل أن يشرح، لكن كلماته جاءت مبعثرة، غائمة، بلا نتيجة. وحين تعب، لجأ إلى الاستعطاف:

«ألا ترى ما الذي يعانيه جدك؟» قالها ووجهه يذبل. «الأمر صعب عليّ منذ رحلت جدتك. لقد وصلتُ إلى مرحلة الشُّرْب من الكؤوس الصغيرة…»

قال الحفيد:

«لقد وعدتَ أعمامي بذلك يوم عزاء جدتي، حين جاءوا، لكنك لم تفِ بوعدك. لقد خدعتهم أيضًا.»

سأل الجد:

«أين أعمامك؟»

«في روسيا.»

«وأين زوجاتهم؟»

«معهم.»

تنهد الرجل:

«أما أنا فوحدي. والحمد لله أنك موجود، وإلا لكنت منذ زمن في العالم الآخر.»

قال الحفيد:

«إذن لا تشرب، أرجوك. إذا لم تشرب، ستعيش أكثر.»

قال الرجل:

«إذا لم أشرب، تظهر جدتك أمام عيني. تقول لي: يا عديم الحياء، ألم يكن بوسعك أن تفعل هذا وأنا على قيد الحياة؟ نعم، تقولها لي هكذا، يا بني. والآن قل لي: ماذا أفعل؟ هل تريدني أن أؤذي روحها؟ هل فهمت؟»

قال الحفيد:

«لا. لم أفهم.»

فصاح الجد:

«إذن، اذهب إلى المتجر!»

كان يتوضأ مرتين في اليوم، ويؤدي صلاتي الفجر والمغرب فقط. أما الساعات الفاصلة بينهما، فكان يتناول مئتين وخمسين غرامًا من الفودكا، كأنها دواء.

وكان أول تغير شعر به في جسده هو فقدانه السريع للشهية. جعله انعدام الرغبة في الطعام ضعيفًا، وأخذت قوته تتلاشى.

وعندما كان الحفيد يعود من المدرسة وقت الظهر، كان يجد جده مستلقيًا على بطنه فوق السرير الحديدي ذي المكانين، يغفو غفوة ثقيلة. وحين يبدأ الفتى في جمع كتبه استعدادًا للذهاب إلى دروسه، كان الجد يستيقظ ويسأله بصوت ضعيف:

«ألا تعرف متى سيأخذ الآخوند أهل القرية إلى المزار؟»

«قريبًا…»

«يقول إن عدد المصلين في القرية سيزداد…»

«وسيقدم كل واحد خمسين مَنات، وسيقيمون وليمة صدقة أيضًا…»

«أنت تعرف كل شيء إذن…»

«المعلمون في المدرسة كانوا يتحدثون عن الأمر. إنهم ينتظرون الوليمة بفارغ الصبر…»

«هل تسمعني؟»

«نعم، يا جدي.»

«لماذا لا يبقى الآخوند في مكانه ويهتم بشؤونه؟ ماذا لو مات أحد هنا فجأة؟»

«لديه مخبرون في كل مكان. يخبرونه متى تنتهي حياة هذا الشخص، وكيف تتطور حالة ذاك المريض…»

كان الجد يصمت، ويغرق في تفكير موجع، ثم يتنهد قائلًا:

«ليت الآخوند يكون في القرية عندما أموت!..»

كلما سمع الفتى كلمة «الموت»، ازداد سوءًا. وكان جده في الأيام الأخيرة يكثر من الحديث عن الموت، في موضعه وغير موضعه.

وعندما كان الحفيد يذهب في المساء إلى مدرس اللغة الإنجليزية، كان الجد يحمل مقعدًا خشبيًا ويجلس عند مدخل الشارع ليدخن.

كان يتذكر حديثه مع الآخوند في ذلك اليوم، كما كان يتذكر كلام كنته التي واجهته ذات مرة دون خوف:

«لن يكون سيئًا لو دخلت المسجد ولو مرة واحدة في حياتك.»

ثم أضافت:

«لكنّك قتلتها!»

وكان قد أجابها فورًا:

«إذا كان أمثالك يدخلون المسجد، فلا حاجة لي إلى دخوله.»

لم يغفر لها ذلك الكلام أبدًا.

لم يكن رجلًا حقودًا بطبيعته، لكن سنوات الحرب الثلاث لم تعلمه التسامح. وبعد الحرب، أصبح يعرف بدقة: ما الذي يمكن غفرانه، وما الذي لا يمكن غفرانه.

لم يخطر بباله يومًا، ولا استطاع حتى أن يتخيل، أنه سيعيش حياة مضطربة إلى هذا الحد، وأن يبلغ هذا العمر الطويل؛ ثلاثة أعوام من الحرب قضاها وهو يقبّل العلم، وكأنه يدفن نفسه كل يوم.

لم يكن يستطيع أن يتخيل أنه سيصل، بعمره المبارك، إلى القرن الجديد، في عالم يكون فيه الزمن مرة صديقًا ومرة عدوًا؛ إلى ذلك القرن الذي، كلما رأى ما حدث فيه من فظائع مروعة، كان يقول أحيانًا بصوت مرتفع لنفسه:

«ها قد جاء الزمن الذي لن تكون فيه خطيئة أكبر من أن تكون صادقًا.»

ثم كان يقول:

«نعم… للحرب قوانينها الخاصة. ومن الصعب جدًا أن تخرج من تحت وطأة هذا التوتر الذي لا يُحتمل، ثم تتنفس بهدوء. كل ذلك يكلفنا ثمنًا باهظًا. ولا شك أن البشرية لم تبتكر شيئًا أقذر من الحرب.»

…

بعد منتصف الليل بزمن طويل، استيقظ للمرة الأخيرة. كان قد رأى حلمًا أحمق، لكنه لم يتذكر مضمونه. حاول بكل ما أوتي من قوة أن يستعيده، لكنه لم يستطع.

التفت نحو حفيده، وفهم أنه لن يستطيع النهوض بعد الآن. لم يبق فيه حتى قدر ضئيل من القوة يمكن أن يستعين به لخلق قوة جديدة.

كان المصباح الليلي فوق الرف المعلق في الجدار يبعث ضوءه الخافت.

وبعد قليل، بدأ الضوء يتغطى تدريجيًا بالضباب، وتشوش بصره…

 

***

 

في الصباح، عندما خرج القطيع إلى المرعى، وصل الآخوند بالسيارة.

رفع الابن الأصغر الكفن إلى الغرفة العلوية ليُقاس ويُقصّ.

وقال بصوت خافت:

«لقد اشترى القماش بنفسه، وأوصى بأن يُلفّ فيه. وأشار لحفيده، الذي كان يعيش معه، إلى مكانه.»

ثم عاد في صمت، وأشار إلى المكان الذي يمكن نصب الخيمة الصغيرة التي أحضرها المسجد لغسل الجثمان.

وحين كان الفتى يجلب من المخزن، بعربة يدوية، حزمتين من القش، جاءه أحدهم مسرعًا، وقد استبد به الهلع:

«الحاج يطلبك فورًا.»

كان الآخوند جالسًا وسط البيت، مائلًا بجسده نحو الباب. وما إن رآه حتى أشار إليه أن يقترب:

«تعال إلى هنا. لقد فتحته، وبقيت مذهولًا. لم ألمسه.»

وأشار بيده إلى اللفافة بين الملاءة.

ثم قال:

«خذه. لقد كان رجلًا عارفًا، وقد اتخذ مسبقًا كل احتياطاته. إن الخالق العظيم، وإن لم يكتب لابنه البطل نصيبًا من البقاء، فإنه لم يحرم عنه الصبر حتى النهاية.»

THE FINAL LIMIT

A Story by

Aliq Nağıoğlu

 

Jannat Kishi, who carried the weight of a troubled old age upon his shoulders, had been remarkably strong. Had he not surrendered himself to drink, he might well have lived to the age of one hundred and two, like his mother. Yet he died suddenly and quietly—after he had actually reduced his drinking, and even begun to pray twice a day. His death came so abruptly and unexpectedly that those closest to him had no time to say goodbye.

In his final years, his illnesses had multiplied. His kidneys no longer obeyed him, and despite washing himself frequently, the smell of urine clung to him. He had agreed to undergo surgery on his eyes because he could no longer bear the thought of being left alone in a room. For him, alcohol had become the only escape from pain and anxiety. Every morning he would leave the house at dawn, and before the noon call to prayer, he would struggle back to the gate, gasping and staggering beneath the weight of his own body.

His grandson, who had shared the same room with him since the previous year, had grown thoroughly weary of his ways. His only daughter-in-law in the village also spoke to him coldly and kept her distance. It was true that his eldest son, who lived abroad and worked as a senior specialist for a well-known Turkish company, still regularly sent enough money to cover their monthly expenses.

There had been a time when his sons sent him several times more money than they did now. Whenever the payments stopped or were reduced, he would raise an uproar, threatening to sell part of the courtyard, even the old house itself. Now he was grateful even for what little came. Life did not stand still.

After the war, he had studied accounting, but he abandoned his studies in the third year and never completed his qualification. Even so, he had held respectable positions. During the harshest years of Soviet rule, he had once been caught in the authorities’ net and sent away for a year and a half of compulsory labor.

He and his youngest son lived in the same courtyard, though in separate houses. The rooms were terribly cramped, and so, when his sons had gathered at their mother’s house for the funeral two years earlier, they had decided to build their father a new, comfortable home together. They had calculated the cost of materials and drawn up a budget. To bring the building to the stage of having its roof put on, they would need approximately thirty thousand manats.

His eldest son had reminded them:

“Father has probably drunk and eaten his way through enough of that money to build five or six houses. What can we do? At least we remembered, even if we remembered late.”

The previous day, the eldest brother had spoken to the youngest on the telephone about it. Jannat Kishi had been lying on the bed, listening intently.

“Explain it to Father,” the elder brother had said. “Starting next month, I’ll send each of you a hundred dollars. Let him spend his pension and that hundred dollars as he pleases. The boy should spend his money on his studies. The amount I send for weddings, funerals, and other occasions won’t change. We wasted far too much at Mother’s funeral two years ago, and Father looked terribly frail to me. You never know what may happen. We brothers will send the amount calculated in the estimate; the daily wages of the workers, and food and drink, are your responsibility. Don’t delay. Start at the beginning of April. We have to get the roof on before the hot weather. It’s no longer possible to earn money here as we used to. Things have deteriorated badly. My expenses have increased. My elder daughter will graduate from university this year, and the younger one will finish secondary school…”

That evening, his grandson confirmed the news: this was how things would be from now on.

Perhaps that was why Jannat Kishi did not feel like going to the marketplace that day. In the afternoon, he lit another cigarette and headed toward the mosque.

The twin minarets rising toward the sky were nearing completion. The craftsmen were hurrying to finish the work before the villagers left on their pilgrimage.

As soon as Jannat Kishi came into view, the mullah broke off his conversation with the workers and walked toward him.

“Peace be upon you. How are you? The holiday has come and gone, and you haven’t shown your face,” he said.

Although he was much younger than Jannat Kishi, the mullah’s hair and beard had already turned white, and his face was troubled.

“They are volunteers,” he continued. “The future Karbala pilgrims, the future hajis… Even the longest life must come to an end one day, Jannat Kishi. God will not forgive us if we shorten it with our own hands.”

For a while, the mullah did not take his eyes from Jannat Kishi’s absent gaze.

He knew the bloodlines of the clans in the surrounding villages, their family trees and ancestral histories. He had also heard that Jannat Kishi had drunk heavily with his father in his youth. His father, who had lived a dissipated life, had died young. When the mullah had gone to Iran for several years to study religion, Jannat Kishi’s father had helped him. Later, when the mullah became a respected religious figure in the region, renowned for his spiritual reputation and fortune-telling, he had always preserved the special respect between them. At funeral tents and wedding celebrations, he had never mentioned Jannat Kishi’s name in a way that might embarrass him.

“As the old proverb says, a fisherman recognizes another fisherman from afar,” Jannat Kishi said with a knowing smile, winking at the mullah. “You recognize me. That is enough.”

“That is precisely why I am warning you. Stay away from this habit. Do you remember? Five years ago, I entrusted you with the mosque’s maintenance. For God’s sake, you did a great deal of outdoor work: you had a well dug, paved part of the courtyard, renewed the water line. But then you returned to your old ways. You held drinking sessions with young people and got into quarrels in front of the marketplace. In the end, people’s respect for you diminished. Even the village women never stop talking about you. If you suddenly die drunk, we will all be disgraced. That is what worries me.”

“Forget it,” Jannat Kishi replied. “There’s one way to die—of brain cancer, in misery and suffering. And there’s another—to die drunk, on a full stomach. The second is better! That is simply my personal opinion.”

“These days, everyone has an opinion,” the mullah replied firmly. “Women have opinions. Children have opinions. Even those without a head on their shoulders have something to say. Perhaps that is simply the way of the times.”

“In truth, you are right, Haji. But I’ve reached an age when I’m of no use to anyone anymore… If I don’t drink, what am I supposed to do? Still, I promise I’ll gradually cut down. You’ll see—I’ll go to the next world clean! You know me better than anyone. And there are deep reasons for my drinking, reasons going far back. You may remember them…”

“Of course I understand you. But to silence people’s tongues, give up this cursed poison. Come here to pray. The reward for prayer in the mosque is greater, and you live right next door. As far back as I can remember, I’ve never seen you inside the mosque. All I’m saying is that the road you are taking will end badly.”

“Let people mind their own troubles. They gather in groups in front of the marketplace and do nothing but gossip about everyone else. They have no strength left to cultivate the land or keep livestock. Their manners are so bad that a young woman regrets merely passing through the crossroads…”

“God forgive us! Well, I must go. I’ve received a message from home. I’m expecting guests from a distant district, and I have other matters to attend to.”

He moved away and hurried toward the white Lexus waiting nearby.

In other words, he carried himself with the authority of a man of importance, as though the troubles of the people left the poor man neither night nor day to himself.

Whatever the truth of it, the conversation had killed Jannat Kishi’s desire to go to the marketplace.

He left the mullah and went straight home. Opening the courtyard gate, he called to his grandson:

“Come here. Go to the shop.”

The boy was in the eleventh grade. He spent his mornings at school and hurried to private lessons in the afternoons.

“Buy me a pack of cigarettes and a bottle of chubush.”

He held out the money.

But the boy did not take it. He resisted, pleaded, offered one argument after another.

“You promised me last time that you wouldn’t drink anymore. You were going to start praying, remember?”

“You’re right. I’ve already started,” the old man answered in a fragile voice. “I spoke to the mullah a little while ago. He said the same thing you did. I’ll give it up. I’ll devote myself entirely to prayer. But not all at once. If I do that, I’ll die. Do you want me to die?”

His grandson said nothing. His eyes filled with tears, and he struggled not to cry.

To tell the truth, the old man’s words made him feel sick. But he would not let go. He kept after him:

“Why do you still drink at your age? There isn’t another man in the village as old as you who drinks like this. We are all ashamed because of you.”

The old man tried to explain himself, but his words came out vague, confused, and without conclusion. When he grew tired, he softened his voice and appealed to the boy’s pity.

“Don’t you see what your grandfather is going through?” His face had turned pale. “It has been hard for me since your grandmother died. I’ve already come down to the little glasses…”

“You promised at Grandma’s funeral, when my uncles came. But you didn’t keep your word. You deceived them too.”

“Where are your uncles?”

“In Russia.”

“And their wives?”

“With them.”

“But I’m alone.”

He paused.

“Thank God I have you. Otherwise, I would have been in the next world long ago.”

“Then don’t drink, Grandpa, please. If you stop drinking, you’ll still have time to live.”

“If I don’t drink, your grandmother appears before my eyes. She says, ‘You rascal, couldn’t you have behaved like this while I was still alive?’ Yes, that’s exactly what she asks me, my dear boy. Now tell me, what am I supposed to do? Do you want me to hurt her soul? Do you understand?”

“No,” the boy said. “I don’t understand.”

“Then off to the shop!”

He performed ablution twice a day and prayed only the dawn and evening prayers. The hours in between were filled with two hundred and fifty grams of vodka, which he drank as though it were medicine.

The first change he noticed in himself was how quickly he lost his appetite. His lack of desire for food drained the strength from his body.

When his grandson returned from school at noon, he would find his grandfather lying face down on the two-tier iron bed, dozing.

As the boy gathered his books to leave for his lessons, his grandfather would wake and ask in a weak voice:

“Do you know when the mullah is taking the people to the shrine?”

“Soon…”

“He says the number of worshippers in the village will increase…”

“Everyone will contribute fifty manats, and they’ll hold a charitable feast too.”

“You know everything, don’t you?”

“The teachers were talking about it at school. They’re all looking forward to the feast.”

“Do you hear me?”

“Yes, Grandpa.”

“Why doesn’t the mullah just stay where he is and mind his own business? What if someone suddenly dies here?”

“He has informants everywhere. They tell him when someone’s life is coming to an end, how a patient’s illness is progressing…”

The old man fell silent, thinking through his pain. Then he sighed.

“If only the mullah were in the village when I die…”

Whenever the boy heard the word death, he felt sick again. In recent days, his grandfather had been talking about death constantly, whether there was any reason for it or not.

In the evening, when his grandson went to his English teacher, Jannat Kishi took a wooden stool outside and sat at the mouth of the street to smoke.

He remembered his conversation with the mullah that day. He also remembered something his daughter-in-law had once said to his face without hesitation:

“It wouldn’t hurt you to enter the mosque just once in your life.”

Then she had added:

“After all, you killed him!”

He had immediately replied:

“If people like you are allowed to set foot in the mosque, there is no need for me to enter it.”

He had never forgiven her for that.

He was not naturally vindictive, but three years of war had taught him nothing about forgiveness. After the war, he knew precisely what could be forgiven—and what could not.

He had never imagined, could never even have conceived, that he would live such a turbulent life, or that he would survive to such an advanced age—three years of war spent kissing the flag, burying himself anew every day.

He could never have imagined that, in a world where time was sometimes a friend and sometimes an enemy, he would reach the next century with the long life fate had granted him.

And he could never have imagined that he would live to see that new century, witnessing its latest and most terrible events, and sometimes say aloud to himself:

“Look at this. We have reached an age in which there is no greater sin than honesty.”

“Yes… war has its own laws. It is terribly difficult to emerge from beneath such unbearable tension and breathe calmly again. All of this comes at a heavy price. Without a doubt, humanity has never conceived of anything more vile than war.”

…

Long after midnight, he awoke for the last time.

He had been having a foolish dream, but he could no longer remember what it was about. No matter how hard he tried, he could not recover its meaning.

He turned his head toward his grandson and understood that he would never rise again. There was simply no strength left in him from which new strength could be born.

A small night lamp on the shelf in the wall cast its faint light across the room.

A little later, the light slowly became shrouded in mist.

His eyes blurred.

And then they closed.

---

In the morning, as the herd was being taken out to pasture, the mullah arrived by car.

The youngest son carried the shroud upstairs to measure and cut it.

“He bought the cloth himself,” he said quietly. “He left instructions that he was to be wrapped in it.”

He showed the grandson where he had marked the place where he wanted to be buried, then quietly returned downstairs.

He pointed out where the small tent brought from the mosque could be erected for washing the body.

While the boy was bringing two bundles of straw from the shed on a wheelbarrow, a man came rushing toward him, panic-stricken.

“The Haji is calling you urgently.”

The mullah was sitting in the middle of the house, turned partly toward the door.

When he saw the boy, he beckoned him closer.

“Come here,” he said. “I opened it and was stunned. I haven’t touched anything.”

He pointed toward the bundle lying between the folds of the sheet.

“Take it. He was a wise man. He had made all his arrangements beforehand.”

He paused.

“The Almighty did not grant His heroic son the portion of life that would have allowed him to remain with us, but He did not withhold His patience from him until the very end.”

Aliq Nağıoğlu

SON HƏDD

Hekayə

Keşməkeşli ahıl ömrünün ağırlığını çiyinlərində daşıyan Cənnət kişi elə sağlam idi ki, içkiyə qurşanmasaydı, anası kimi yüz iki il ömür sürərdi. Amma birdən, səssizcə öldü–özü də içkini azaldandan, hətta gündə iki dəfə namaz qılmağa başlayandan sonra. Qəfil ölümü elə ani və ağlagəlməz oldu ki, yaxınları onunla vidalaşmağa macal tapmadılar. Son illər xəstəlikləri çoxalmışdı: böyrəkləri sözünə baxmır, tez-tez yuyunsa da sidik qoxuyurdu. Gözlərindən əməliyyat olunmağa isə otaqda tək qalmağın əzabına dözə bilməyəcəyindən razılıq vermişdi. Ağrılardan və stressdən yeganə çıxış yolunu içkidə görürdü. Hər səhər tezdən evdən çıxar, günorta azanından qabaq zorla, töyşüyə-töyşüyə darvazanın ağzına çatardı. Keçən ildən onunla eyni otaqda qalan nəvəsi hərəkətlərindən artıq təngə gəlmişdi. Kənddəki bircə gəlini də onu soyuq dindirib-danışdırırdı. Düzdü, xaricdə yaşayan məşhur türk firmasının aparıcı mütəxəssisi işləyən böyük oğlu onların aylıq xərcliyini, hələ ki, davamlı göndərirdi. Vaxt vardı ki, oğlanları ona indikindən dəfələrlə çox pul yollayardı. Kəsiləndə, ya azalanda həmən haray-həşir salar, həyətin bir hissəsini, hətta köhnə evi satacağı ilə hədələyərdi. İndi buna da şükür, həyat yerində dayanmır. Müharibədən sonra oxuduğu mühasiblik ixtisasını üçüncü kursdan atılaraq tam bitirə bilməsə də, yaxşı vəzifələrdə çalışmışdı. Sovetlərin zəhəndə vaxtı bir dəfə qarmağa keçib, ilyarım icbari işə göndərilmişdi. Sonbeşiklə eyni həyətdə, ayrı-ayrı evlərdə yaşayırdılar. Otaqlar çox darısqal olduğundan, inişil anasının hüzrünə gələn qardaşlar qərara gəlmişdilər: birgə çalışıb ona yeni, rahat bir ev tikəcəklər. Materialları hesablayıb xərc planı tutmuşdular; binanı küm altına salanacan təxminən otuz min manat lazım idi. Böyük qardaş xatırlatmışdı ki, indiyəcən dədə bu pullardan, sözsüz beş-altı evlik yeyib-içib. Neyniyəsən, gec olsa da yadımıza düşdü. Dünən böyük qardaş sonbeşiklə telefonla bu haqda danışmışdı. O, çarpayıda uzanıb, söhbətə qulaq kəsilmişdi: – Sən dədəni başa sal, mən gələn aydan hərənizə yüz dollar göndərəcəyəm. Qoy təqaüdünü və yüz dolları özü bildiyi tək xərcləsin. Oğlan pulunu dərslərinə sərf etsin. Xeyir-şər üçün göndərilən məbləğ dəyişməyəcək. İnişil mamanın yas məclisində yaman israfçılıq etdik, dədə də gözümə çəlimsiz görünürdü. Heç nəyi bilmək olmaz. Smeta üzrə hesablanan summanı qardaşlığa biz göndərəcəyik, gündəlik fəhlə kirəsi, yemək-içmək sənlikdir. Yubandırma, aprelin əvvəlindən başlayarsan. İstilər düşənəcən evi küm altına salmalıyıq. İndi burada əvvəlki kimi qazanmaq olmur. Vəziyyət xeyli pisləşib, xərclərim artıb, böyük qızım bu il universiteti, kiçiyi orta məktəbi bitirəcək… Xəbəri axşamı nəvəsi də təsdiqləmişdi: bundan sonra belə olacaq. Odur ki, bu gün kefi olmadığından bazar qabağına çıxmamışdı. Günortadan sonra növbəti siqareti damağına qoyub məscidin həyətinə üz tutmuşdu. Burada göyə tuşlanan qoşa minarədə son tamamlama işləri başa çatmaq üzrə idi. Ustalar tələsirdilər ki, ziyarətə gedənəcən iş qurtarsın. Gözünə dəyincə, ustalarla danışıqdan ayrılıb ona tərəf yeriyərək: – Salaməleyküm, nə var, nə yox? Bayram da oldu, gözə dəymədin, – deyən, yaşca ondan xeyli uşaq olsa da, saç-saqqalı ağarmış axund qayğılı görünürdü. – Könüllü işləyənlərdir, gələcəyin kərbəlayiləri, hacıları… Ən uzun ömür də bir gün bitir, Cənnət kişi, onu öz əlimizlə qısaltmağı Tanrı bizə bağışlamaz, – axund bir müddət onun dalğın baxışlarından gözünü çəkməmişdi. Axund ətraf kəndlərin tayfalarının soy kökünə, nəsil şəcərəsinə yaxşı bələd idi. Tüfeyli həyat sürdüyündən erkən dünyadan köçən atasıyla cavanlıqda çox yeyib-içdiyini də eşitmişdi;İranda bir neçə il dini təhsil alanda ona əl tutmuş, bölgənin sayılan ruhanisi, adlı-sanlı baxıcısı kimi məşhurlaşandan sonra, aralarındakı xətir-hörməti məxsusi qorumuşdu: yas çadırlarında, toy şənliklərində adını hallandırıb pərt etməmişdi. – Məşhur məsəldə deyildiyi kimi, balıqçı balıqçını gendən görür,– axunda göz vurub, mənalı-mənalı qımışmışdı. – Sən məni görürsən, bəsimdir. – Ona görə səni xəbərdar edirəm, bu əməldən çəkin. Yadındadır, beş il qabaq xuddamlığı sənə tapşırdım, Allah rizası üçün məsciddə xeyli çöl işləri gördün: quyu qazdırdın, həyətin bir hissəsinə piltə döşətdirdin, su xəttini yenilədin. Amma yenə köhnə vərdişinə qayıtdın– uşaq-muşaqla içki məclisləri qurdun, bazar qabağında dava-dalaş saldın. Nəticədə xətir-hörmətin azaldı. Kənd arvadlarının da dilindən düşmürsən. Qəfil kefli ölərsən, biabır olarıq, narahatlığım elə budur… – Boş ver, bir var beyin xərçəngindən, səfalət içində öləsən, bir də var tox qarına, içkidən. İkincisi daha yaxşıdır! Bu mənim şəxsi fikrimdir. – İndi hər kəsin öz fikri var–qadınların da, uşaqların da. Başı olmasa da, mülahizə yürüdür. Görünür, zaman belədir, –axund qəti tövrünü pozmurdu. – Əslində, sən haqlısan, Hacı. Ancaq indi yaşımın elə çağıdır ki, bir işə yaramıram… İçməyib bəs nə edim? Amma söz verirəm ki, tədricən azaldacam. Görərsən, o dünyaya pak gedəcəm!.. Sən məni hamıdan yaxşı tanıyırsan. İçməyimin də köklü səbəbləri var, lap qabaqlardan, hafizəndə olar… – Əlbəttə, səni başa düşürəm, camaatın ağzını yığışdırmaq üçün bu zəhrimarı tərgit… Namaz qılmağa bura gəl, məsciddə qılınan namazın səvabı böyükdür, özün də ona qonşusan. Ağlım kəsəni səni məscidin içində görməmişəm. Dediyim odur ki, bu gedişin axırı pis qurtarar. – Camaat getsin öz dərdini çəksin. Bazar qabağında dəstə-dəstə yığışıb, onun- bunun qeybətini qırırlar. Yer əkib-becərməyə, mal-qara saxlamağa lodanları qalmayıb. Zəhmlərindən bircə qız-gəlin dörd yol ayrıcından keçməyə peşmandır… – Əstəğfürullah!.. Yaxşı, mən gedirəm, evdən mesaj gəlib, uzaq rayondan qonaqlarım olacaq, başqa işlərim də var, – deyib aralanaraq kənarda dayanan ağ “Lexus”suna sarı tələsmişdi. Başqa sözlə, özünü amiranə aparmışdı; guya xalqın dərdini çəkməkdən binəvanın gecəsi-gündüzü yoxmuş… Hər necədirsə, bu iki səbəb bazar qabağına çıxmaq həvəsini öldürmüşdü. Axunddan ayrılıb birbaşa evə gəlmişdi. Həyət qapısını açıb nəvəsini səsləmişdi: – Gəl, get marketə… Nəvə on birinci sinfə gedirdi. Səhərlər məktəbdə olur, günortadan sonra hazırlığa tələsirdi. – Bir paçka siqaret, bir dənə də çubuş alarsan, – pulu əlində tutmuşdu. Ancaq nəvə almırdı: müqavimət göstərir, dil tökür, müxtəlif dəlillər gətirirdi. Deyirdi ki, axırıncı dəfə söz vermişdin, daha içməyəcəksən. Namaz qılmağa hazırlaşırdın, axı. – Haqlısan, başlamışam da, – kövrək səslə dillənirdi. – Bir az əvvəl axundla söhbət etdim, o da sənin dediyini buyurdu. Atacam, tamam keçəcəm namaza, amma birdən-birə yox. Belə etsəm, ölərəm. İstəyirsən ölüm?! Nəvə dinmirdi. Doluxsunmuşdu, ağlamaqdan özünü saxlaya bilmirdi. Düzü, onun sözlərindən ürəyi bulanırdı. Amma əl çəkmirdi, qır-saqqız olmuşdu: ”Yəni, nəyə görə bu yaşda da içirsən? Kənddə sən yaşda adam qalmayıb, axı. Hamımız sənə görə xəcalət çəkirik.” O isə izah etməyə çalışırdı, ancaq dedikləri yayğın, qarışıq, nəticəsiz alınırdı. Bezəndə şirin dilə keçirdi: – Sən guya görmürsən, baba nə çəkir?! –üzü bozarırdı. – Mənə nənədən sonra çətindir. Ta keçmişəm çekuşkaya… – Nənənin hüzründə, əmilər gələndə söz vermişdin, lakin əməl etmədin. Onları da aldatdın… – Əmilərin hardadır? – Rusiyətdə… – Arvadları hardadır? Yanlarında. Mənsə təkəm.Yaxşı ki, sən varsan, yoxsa haçandı o dünyadaydım. – Onda içmə, qurban olum. İçməsən, hələ yaşayacaqsan. – İçməsəm, nənə gəlir gözlərimin qabağına. Deyir: ay yaramaz, elə bu hərəkətini mənim sağlığımda edə bilməzdin? Hə, elə belə soruşur, babacanı. İndi de görüm, mən nə etməliyəm? Deyirsən, onun ruhunu incidim?! Anladın? –Yox, – nəvə deyirdi. –Anlamadım. – Onda marş marketə!.. Gündə iki dəfə dəstəmaz alırdı, yalnız sübh və şam namazlarını qılırdı, aradakı vaxtı iki yüz əlli qramlıq arağı dərman kimi içirdi. Özündə hiss etdiyi ilk dəyişiklik sürətlə yeməkdən kəsilməsi oldu. İştahasızlıq canını qüvvətdən salmışdı. Nəvə günorta məktəbdən qayıdanda, onu ikinəfərlik dəmir çarpayıda üzüqoylu uzanıb mürgü vuran görürdü. Oğlan hazırlığa getmək üçün kitablarını yığanda baba ayılır, zəif səslə soruşurdu: – Bilmirsən axund adamları ziyarətgaha haçan aparacaq? – Tezliklə… – Deyir, kəndin ibadətçiləri artacaq… – Hərəyə əlli manat atışıb ehsan da verəcəklər… – Sən hər şeyi bilirsən ki… – Məktəbdə müəllimlər danışırdılar. Yeyişi səbirsizliklə gözləyirlər… – Eşidirsən?.. – Hə, baba… – Axund niyə qaxılıb işində-gücündə qalmır? Birdən burda qəfil ölən oldu… – Onun hər yerdə xəbərçisi var: kimin ömrü haçan bitəcək, xəstəliyi necə gedir, çatdırırlar. O dinmir, əzab içində düşünür, sonra ah çəkib deyirdi: – Kaş mən öləndə axund kənddə olaydı!.. Ölüm sözünü eşidəndə oğlan yenə pis olurdu. Özü də baba son günlər yeri gəldi-gəlmədi bu barədə zəvzəkləyirdi. Axşamçağı nəvə ingilis dili müəlliminin yanına yollananda, siqaret çəkmək üçün taxta oturacağı götürüb küçə ağzında əyləşirdi. Axundla bugünkü söhbəti, haçansa gəlininin çəkinmədən üzünə dediklərini ona xatırlatmışdı: “Sənin, həyatında bircə dəfə də olsa, məscidin içinə girməyin pis olmazdı”, – və əlavə etmişdi ki: “Axı, sən öldürübsən!” Həmən cavab vermişdi: “Əgər sənin kimiləri məscidə ayaq basırsa, mənim ora girməyimə heç bir ehtiyac yoxdur.” Bu hərəkətini gəlininə heç vaxt baĝışlamadı. Kinli olmasa da, üç illik müharibə ona baĝışlamaĝı öyrətməmişdi. Müharibədən sonra dəqiq bilirdi: nələri baĝışlamaq olar, nələri isə olmaz. O heç vaxt düşünməmişdi, hətta ağlına gətirə bilməzdi ki, belə keşməkeşli ömür sürəcək, bu qədər uzun yaşaya biləcək–müharibənin üç ili boyunca bayrağı öpən, hər gün özünü dəfn edən biri kimi. Düşünə bilməzdi ki, zamanın gah dost, gah da düşmən olduğu dünyada taleyinə yazılmış bərəkətli ömürlə növbəti əsrə gəlib çatacaq–o əsrə ki, baş verən son dəhşətli olayları gördükcə hərdən ucadan öz-özünə söyləyəcəkdi: “Bax, dürüstlükdən böyük günahın olmayacağı dövr yetişdi.” “Həə, müharibənin öz qanunları var. Olmazın gərginliyin altından çıxıb sakit nəfəs almaq çox çətindir. Bütün bunlar bizə ağır başa gəlir. Heç şübhəsiz, insanlıq müharibədən daha murdar nəsə düşünməyib.” …Gecədən xeyli keçmiş axırıncı dəfə ayıldı, axmaq yuxu görürdü. Ancaq məzmunu yadında qalmamışdı. Nə illah elədisə, yaddaşını bərpa edə bilmədi. Nəvəyə sarı boylansa da, anladı ki, artıq qalxa bilməyəcək; yeni gücün yaranması üçün sadəcə taqəti qalmamışdı. Divardakı taxçada gecə lampası öz vamında işıq saçırdı. Bir az sonra işıq tədricən dumana büründü və gözləri axdı. Səhər naxır örüşə gedəndə axund maşınla gəldi. Sonbeşik kəfəni biçib- kəsmək üçün onu yuxarı otağa qaldırdı. – Parçanı özü almışdı, vəsiyyət eləmişdi buna bükülsün, onunla qalan nəvəyə yerini nişan verib, – deyərək kirimişcə geri qayıtdı. Meyiti yumaqdan yana məsciddən gətirilən balaca çadırı qurmağa yer göstərdi. Talvardan əl arabasında iki bağlama küləş gətirəndə, oğlan canhövlü gəldi:Hacı təcili çağırırdı. Axund evin ortasında, qapıya yanpörtü oturmuşdu. Onu görüb yaxına çağırdı: – Bəri gəl, –dedi, –açdım, çaş-baş qaldım, toxunmamışam, – əli ilə mələfənin arasındakı bükülüyə işarə elədi, – götür, arif adamdı, qabaqcadan bütün tədbirini görüb. Uca Yaradan qəhrəman oğluna qalmaq nəsibini qismət etməsə də, səbrini sonacan ondan əsirgəmədi